Chapaize: een dorp tussen heuvels, bossen en eeuwenoude wegen

Tussen Cluny en Tournus, in de glooiende landschappen van de Mâconnais, ligt Chapaize:
een klein dorp met een grote geschiedenis.

De robuuste toren van de romaanse kerk Saint-Martin steekt hoog boven de daken uit
en verraadt de aanwezigheid van een voormalig benedictijns priorij.

Toch is Chapaize veel meer dan alleen een beroemde kerk.
Achter de monumentale muren schuilt een dorp met een lange geschiedenis,
waarin Romeinse wegen, kluizenaars, middeleeuwse monniken, feodale heren
en eeuwenoude volksverhalen elkaar opvolgen.

Alles begint bij een bron aan de rand van een uitgestrekt bos.
Rond die bron ontstond een kleine religieuze gemeenschap, waaruit later een priorij groeide.
De gebouwen van dat klooster zijn verdwenen, maar de kerk bleef.
Zij vormt nog altijd het hart van een dorp dat zijn geschiedenis met opvallend veel zorg heeft bewaard.

Een kruispunt van wegen en water

Lang voordat de eerste stenen van de kerk werden gelegd, was Chapaize al een bewoonde plek.

Archeologische vondsten tonen aan dat zich hier Merovingische en Bourgondische graven bevonden, terwijl de ligging op de kruising van twee Romeinse wegen erop wijst dat deze plek al in de oudheid van betekenis was. Reizigers, handelaren en pelgrims trokken door dit deel van de Mâconnais, waar bossen, vruchtbare landbouwgronden en kalksteenheuvels elkaar afwisselen.

Ook de naam van het dorp verwijst waarschijnlijk naar dat verleden. Chapaize zou zijn afgeleid van het Latijnse campus, een open vlakte die ontstond nadat men het uitgestrekte bos had verlaten. Wie vanuit het noorden de Col des Chèvres overstak, bereikte hier een open landschap met water, vruchtbare grond en een natuurlijke rustplaats. Voor reizigers was het een logische plek om halt te houden; voor de eerste bewoners bood het alles wat nodig was om zich er blijvend te vestigen.

Waarschijnlijk speelde ook een natuurlijke bron daarbij een belangrijke rol.
In een tijd waarin schoon drinkwater van levensbelang was, ontstonden nederzettingen vaak rond bronnen. Bovendien kregen zulke plaatsen al vroeg een religieuze betekenis. Water werd gezien als een gave van God en bronnen werden regelmatig gewijd aan een heilige.

De kluizenaars van Saint-Léger

In de tiende eeuw vestigde zich bij de bron van Campus een kleine groep benedictijnse kluizenaars. Zij zochten geen drukke handelsplaats, maar juist de stilte van de bossen. Toch leefden zij niet volledig afgezonderd. De bron, die was gewijd aan Saint-Léger, trok reizigers en gelovigen aan, waardoor de kluizenaars steeds vaker bezoekers ontvingen.

Zoals op meer plaatsen in de Bourgogne groeide uit zo’n kleine gemeenschap geleidelijk een vaste religieuze nederzetting. Eerst verrees een eenvoudige hermitage, daarna enkele kloostergebouwen en uiteindelijk een priorij. Daarmee veranderde Chapaize van een nederzetting aan een oude weg in een religieus centrum voor de omgeving.

De priorij werd afhankelijk van de abdij Saint-Pierre in Chalon-sur-Saône, en opmerkelijk niet van de abdij van Cluny. Vermoedelijk diende zij als opleidingsplaats voor jonge benedictijnse monniken, die hier hun eerste religieuze vorming ontvingen voordat zij naar grotere kloosters vertrokken. Hoewel vrijwel alle kloostergebouwen later verdwenen, bepaalde deze gemeenschap eeuwenlang het dagelijkse leven van Chapaize.

Tussen seigneurs en monniken

De benedictijnen waren niet de enige machthebbers in het dorp. Chapaize lag op de grens van verschillende heerlijkheden en daardoor maakten zowel de heren van Uxelles als die van Cormatin aanspraak op rechten in het gebied. Vooral de uitgestrekte bossen en vruchtbare landbouwgronden leverden inkomsten op die beide families niet wilden mislopen.

Middeleeuwse documenten laten zien dat deze rivaliteit eeuwenlang voortduurde. Regelmatig ontstonden conflicten over eigendomsrechten, belastingen en het gebruik van bossen en weiden. De priorij moest zich voortdurend bewegen tussen deze wereldlijke machthebbers en wist daarbij haar eigen positie grotendeels te behouden.

Juist daardoor ontwikkelde Chapaize zich tot meer dan een eenvoudig kloosterdorp. Het werd een plaats waar religieuze en wereldlijke belangen elkaar ontmoetten, een geschiedenis die nog altijd zichtbaar is in de structuur van het dorp en het omliggende landschap.

Saint-Martin: het hart van Chapaize

Wie Chapaize bezoekt, kan onmogelijk om de kerk Saint-Martin heen. Al bijna duizend jaar bepaalt haar klokkentoren het silhouet van het dorp. De kerk behoort tot de oudste en best bewaarde romaanse kerken van Zuid-Bourgondië.

De huidige kerk werd rond 1030 gebouwd uit de lichtgekleurde kalksteen die overal in deze omgeving voorkomt. De architectuur is opvallend sober en harmonieus. Binnen overheersen licht, ruimte en evenwicht, precies zoals de benedictijnen het bedoeld zullen hebben. De voorkant van het altaar heeft een opmerkelijke fresco van ‘de vrouwen aan het graf’.

Opvallend zijn de hoge klokkentoren en de Lombardische invloeden in de architectuur, die doen vermoeden dat Noord-Italiaanse steenhouwers en metselaars aan de bouw hebben meegewerkt. Vergelijkbare kenmerken zijn ook te vinden in enkele andere romaanse kerken van Zuid-Bourgondië, zoals bijvoorbeeld bij de kerk van Anzy-le-Duc.

De kerk bleef niet onveranderd. In de twaalfde eeuw werd het oorspronkelijke tongewelf vervangen door een spits tongewelf en kregen de zijbeuken kruisgewelven. Dankzij deze aanpassingen en latere restauraties is Saint-Martin uitzonderlijk goed bewaard gebleven. Rond de kerk ligt nog altijd de oude ommuurde begraafplaats, beschaduwd door monumentale platanen die de plek een bijzondere rust geven.

De architectuur, de bouwgeschiedenis en de bijzondere details van deze romaanse kerk verdienen een eigen verhaal. Daarom vind je elders op deze website een uitgebreid artikel dat geheel aan de Saint-Martin is gewijd.

De priorij verdwijnt, de kerk blijft

Van de benedictijnse priorij die Chapaize eeuwenlang vormgaf, is tegenwoordig vrijwel niets meer zichtbaar. De kloostergebouwen lagen ten zuiden van de kerk, op de plaats waar nu woningen, de hoofdstraat en de bezoekersparkeerplaats liggen. In de zeventiende eeuw verdwenen de meeste gebouwen en tijdens de Franse Revolutie kwam definitief een einde aan de kloostergemeenschap. Kerkelijke bezittingen werden genationaliseerd en verkocht; de landerijen gingen over in particuliere handen.

Toch bleef één gebouw gespaard. De kerk Saint-Martin ontkwam aan de sloop en bleef dienstdoen als parochiekerk. Daarmee werd zij het enige grote overblijfsel van een priorij die bijna zeven eeuwen het gezicht van Chapaize had bepaald.

De geschiedenis van Chapaize kreeg in 1989 nog een bijzonder vervolg. Ter gelegenheid van tweehonderd jaar Franse Revolutie plantten de inwoners bij de zuidelijke ingang van het dorp een arbre de la Liberté. Daarmee sloten zij aan bij een republikeinse traditie die teruggaat tot 1789. Overal in Frankrijk werden vrijheidsbomen geplant als symbool van vrijheid, gelijkheid en broederschap.

Volgens de plaatselijke overlevering werd de haan op de kerktoren in 1989 verguld met het overgebleven bladgoud dat enkele jaren eerder was gebruikt voor de restauratie van de vlam van het Vrijheidsbeeld in New York. Die vergulding werd uitgevoerd door de Parijse Ateliers Gohard, een gerenommeerd restauratieatelier dat gespecialiseerd is in monumentale verguldingen. De betrokkenheid van Ateliers Gohard bij de restauratie van het Vrijheidsbeeld staat vast, maar voor het gebruik van hetzelfde bladgoud in Chapaize heb ik geen onafhankelijke bevestiging kunnen vinden.

Volgens de plaatselijke overlevering ging het om extra dik bladgoud, dat beter bestand is tegen weersinvloeden en luchtvervuiling dan gewoon bladgoud. Of het daadwerkelijk hetzelfde bladgoud was als dat van de restauratie van het Vrijheidsbeeld, zal nader onderzoek moeten uitwijzen.

Het verhaal verbindt dit kleine Bourgondische dorp op verrassende wijze met een van de bekendste vrijheidsmonumenten ter wereld.

Een dorp dat zijn verleden bewaart

Hoewel de priorij vrijwel volledig is verdwenen, is Chapaize nog altijd duidelijk herkenbaar als een oud kloosterdorp. De kerk vormt nog steeds het middelpunt, waaromheen de huizen zich in de loop der eeuwen hebben gegroepeerd. Wie door het dorp wandelt, volgt ongemerkt de contouren van een middeleeuwse nederzetting.

Een van de opvallendste gebouwen is de mairie, het gemeentehuis. Het statige pand vormt samen met de kerk en de omliggende natuurstenen huizen een harmonieus geheel. Even verderop gaat achter een hoge muur het Château de Chapaize schuil, een landhuis uit de achttiende en negentiende eeuw met twee karakteristieke torens. In de negentiende eeuw was het kasteel enige tijd een meisjesschool die werd geleid door nonnen.

Achter de kerk staat ook de achttiende-eeuwse pastorie. Het gebouw is tegenwoordig particulier bezit, maar herinnert nog aan de tijd dat de pastoor een centrale rol speelde in het dorpsleven. Aan de toegangspoort bevindt zich een gedenkplaat voor Nicolas Genost de Laforest, een priester die in Chapaize uitgroeide tot een legendarische figuur.

De pastoor die liever kort preekte

Nicolas Genost de Laforest was in de achttiende eeuw pastoor in Chapaize en leeft in het dorp nog altijd voort in verhalen. Volgens de overlevering duurden zijn missen nooit lang. Terwijl veel geestelijken bekendstonden om hun uitvoerige preken, beperkte hij zich tot het noodzakelijke.

Waarom hij dat deed, daarover verschillen de verhalen. Sommigen zeggen dat hij de boeren niet langer dan nodig van hun werk wilde houden. Anderen vertellen dat hij zelf weinig op had met lange preken en vond dat een goed voorbeeld meer overtuigde dan veel woorden. .

Maar er was nog een reden….

Lees hier het historische verhaal (of legende?) van deze beroemde pastoor.

De strijd tussen Christus en de duivel

Nog ouder is de legende die zich afspeelt tussen Brancion, La Chapelle-sous-Brancion en Chapaize. Volgens het verhaal ontmoeten Christus en de duivel elkaar bij de Pierre de la Tentation, een rots bij Brancion. Daar daagt de duivel Christus uit om een steen zo ver mogelijk de vallei in te werpen.

Christus kiest een lichtere steen. Die komt terecht bij Pré aux Nobles, waar de Pierre du Bon-Dieu nog altijd te zien is. De menhir werd later voorzien van een kruis en groeide uit tot een christelijk symbool.

De duivel kiest een zwaardere steen. Deze vliegt nog veel verder en belandt bij Uxelles, het grondgebied van Chapaize. Daar staat nog altijd de Pierre du Diable, een indrukwekkende menhir die volgens de overlevering het tastbare bewijs vormt van een krachtmeting waarin de duivel Christus wist te overtreffen.

Zoals zoveel Bourgondische volksverhalen laat ook deze legende zien hoe oude prehistorische monumenten later een plaats kregen in christelijke verhalen. Menhirs werden niet langer gezien als mysterieuze stenen uit een ver verleden, maar als stille getuigen van de eeuwige strijd tussen goed en kwaad. Hier lees je over het kosmische duel tussen de duivel en Christus.

Een levendig dorp

Achter de eeuwenoude gevels woont een kleine, actieve gemeenschap die haar dorp met zorg onderhoudt. De hoofdstraat telt drie restaurants – Le Saint-Martin, Volpiano Café en La Table de Chapaize – waar inwoners, wandelaars en fietsers graag komen. Daarnaast zijn er een pottenbakkerij en een kunstgalerie, die met hun vakmanschap en creativiteit aansluiten bij de lange artistieke traditie van de streek.

Elke zondagochtend van 9.00 tot 12.30 uur vormt het dorpsplein het decor van de Marché de Chapaize. Deze boeren- en biologische markt heeft in de regio een uitstekende naam. Lokale producenten verkopen er rechtstreeks hun kazen, brood, groenten, vlees en andere streekproducten. Voor veel inwoners is het de vaste plek voor de wekelijkse boodschappen; bezoekers maken er kennis met de producten van de Mâconnais en de Clunisois.

Opvallend is ook de rust in het dorp. De bezoekersparkeerplaats ligt aan de rand van Chapaize, waardoor auto’s en motoren grotendeels uit het historische centrum blijven. Dat maakt een wandeling door de smalle straatjes des te aangenamer en laat het oude dorpsbeeld volledig tot zijn recht komen.

Bossen, wijngaarden en oude gehuchten

Het landschap rond Chapaize heeft in de loop van de eeuwen nauwelijks aan karakter ingeboet. Bossen, akkers, wijngaarden en kalksteenheuvels wisselen elkaar af en bepalen nog altijd het beeld dat de benedictijnen bijna duizend jaar geleden moeten hebben gezien.

Ten oosten van het dorp ligt de Forêt domaniale de Chapaize, een uitgestrekt bos van ongeveer 460 hectare. Beuken en haagbeuken overheersen, afgewisseld met eiken. Verspreid door het bos staan oude grenspalen met een fleur-de-lis, herinneringen aan de tijd dat dit gebied deel uitmaakte van de koninklijke jachtterreinen. Ten zuiden daarvan ligt het Bois communal du Troncis, dat eeuwenlang hout leverde voor de inwoners van Chapaize.

Aan de voet van het bos stroomt de beek Besançon, een zijrivier van de Grison. De afwisseling van klei-, kalksteen- en leemgronden heeft een gevarieerd landschap voortgebracht met akkers, weilanden en vijvers. Verschillende van die vijvers zijn van grote ecologische betekenis. Ze bieden leefruimte aan beschermde soorten zoals de geelbuikvuurpad en de witklauwkreeft. Daarom maakt een deel van dit gebied deel uit van het Europese Natura 2000-netwerk.

Aan de westzijde van Chapaize rijst de heuvel van Uxelles op. Boven op de kalkstenen uitloper ligt een kasteel dat grotendeels achter de bomen schuilgaat. Vanaf de hoger gelegen wegen openen zich vergezichten over de Grosnevallei, de Clunisois en de Mâconnais.

De zonbeschenen hellingen zijn al eeuwenlang in gebruik voor de wijnbouw. De wijngaarden behoren tot de appellations Mâcon, Mâcon-Villages en Bourgogne. Vooral Chardonnay voelt zich thuis op de kalkrijke bodem, maar ook Aligoté, Gamay en Pinot Noir worden hier verbouwd.

Rond Chapaize liggen verschillende kleine gehuchten, waaronder Bessuge en Les Bidolets. Hun karakter is in de loop der eeuwen nauwelijks veranderd. De huizen staan langs één doorgaande straat, een dorpsvorm die in Zuid-Bourgondië nog op meerdere plaatsen voorkomt. Even ten noorden van Bessuge ligt het uitkijkpunt Carrouge, dat een weids uitzicht biedt over de bossen, akkers en kerktorens van de omgeving.

Wandelen naar Lancharre

Een mooie manier om de omgeving te leren kennen is de wandelroute die de gemeente heeft uitgezet tussen Chapaize en Lancharre. Het pad voert langs akkers en weilanden, loopt door het Bois des Brosses en keert via rustige landweggetjes terug naar het dorp. Aan het begin van de wandeling kom je een zeldzaam mooie olm tegen.

Onderweg valt op hoe nauw het landschap en de geschiedenis met elkaar verbonden zijn. De bossen leverden eeuwenlang hout voor de priorij, de akkers voorzagen de bewoners van voedsel en de kalkrijke hellingen maakten de wijnbouw mogelijk. Regelmatig verschijnt tussen de bomen de toren van Saint-Martin weer aan de horizon, nog altijd het herkenningspunt van Chapaize.

Chapaize is een bezoek waard

Veel bezoekers komen naar Chapaize vanwege de romaanse kerk Saint-Martin. Terecht, want het is een van de best bewaarde romaanse kerken van de Bourgogne. Maar het dorp verdient meer tijd dan een kort bezoek aan de kerk alleen.

Een wandeling door de oude straten, een bezoek aan de zondagmarkt, een proeverij bij een lokale wijnboer of een tocht door de bossen en wijngaarden laten zien hoe rijk de geschiedenis van Chapaize is.

Hier begon alles bij een heilige bron, groeide een kleine gemeenschap van kluizenaars uit tot een benedictijnse priorij en bleef, ondanks alle veranderingen, het karakter van het dorp behouden. Juist daardoor behoort Chapaize tot de meest karaktervolle dorpen van Zuid-Bourgondië.