Cluny, 11 augustus 1944: strijd, bombardement en bevrijding

Op 11 augustus 1944 beleeft Cluny een van de zwaarste dagen uit haar geschiedenis.
Duitse troepen proberen via het Bois-Clair de weg naar Cluny vrij te maken
en het verzet rond en in de stad uit te schakelen.

Wat volgt is een lange dag van bombardementen, beschietingen en gevechten tot aan de stadspoorten.
Uiteindelijk weet de Résistance de Duitse opmars tot staan te brengen en te voorkomen dat de troepen Cluny binnentrekken.

Cluny is daarmee de eerste stad van Saône-et-Loire die door de verzetsstrijders zelf wordt bevrijd.

Cluny, centrum van het verzet

In augustus 1944 is Cluny al grotendeels in handen van de Résistance.

Sinds de landing in Normandië op 6 juni wordt de Résistance in de regio steeds sterker. In de nacht van 5 op 6 juni wordt in Cluny het Plan Vert in werking gesteld: een actie van de Résistance om wegen en spoorlijnen te blokkeren en zo de Duitse troepenbewegingen te bemoeilijken.

De verzetsstrijders krijgen belangrijke wegen in handen en organiseren zich in compagnieën die samen het Régiment de Cluny vormen. In juli ontvangen zij via geallieerde wapendroppings extra wapens. Cluny groeit daardoor uit tot een belangrijk logistiek centrum voor de omliggende verzetsgroepen.

De toenemende aanwezigheid van de Résistance vormt een steeds grotere bedreiging voor de Duitse troepen. Vanuit Cluny worden wegen en spoorlijnen in de omgeving gecontroleerd en gesaboteerd. Ook de belangrijke Duitse terugtochtroutes naar het noorden, met name de N6, komen binnen het bereik van de verzetsgroepen.

De spoorlijn door het Bois-Clair is een belangrijk doelwit van de Résistance

In de nacht van 10 op 11 juni wordt een metalen spoorbrug over de Grosne bij Massilly opgeblazen (de spoorlijn was de voormalige verbinding Chalon-sur-Saône–Roanne en ligt op het tracé van de huidige Voie Verte, tussen het voormalige station van Massilly en Taizé). Een dag later laten spoorwegarbeiders een locomotief ontsporen bij de westelijke uitgang van de tunnel van het Bois-Clair. De spoorlijn blijft daardoor lange tijd geblokkeerd.

Het Bois-Clair is het bosrijke gebied op de hoogte tussen Cluny en Berzé-le-Châtel, waar de weg en spoorlijn richting Cluny doorheen lopen. Daarmee is het een strategisch belangrijk punt, zowel voor het wegverkeer als voor de spoorverbinding.

De Duitse aanval begint

Op de avond van 10 augustus komt vanuit Mâcon via het clandestiene telefoonnetwerk van de Résistance het bericht dat een grote Duitse troepenmacht zich in de richting van Cluny begeeft.

Rond 21 uur bereikt de waarschuwing het hoofdkwartier van het Régiment de Cluny, dat bij Les Vergnes, ongeveer een kilometer buiten Cluny, is gevestigd. Kapitein Laurent Bazot geeft opdracht de verdediging te versterken en verschillende compagnieën naar strategische posities rond Cluny te sturen.

De Duitse troepen naderen Cluny vanuit drie richtingen: over de RN79, via de Col des Enceints richting Bourgvilain en via de weg van Verzé naar het noordoosten. Hun eerste doel is het Bois-Clair met de belangrijke kruisingen. Van daaruit willen ze de weg naar Cluny vrijmaken.

De eerste confrontatie

Rond vier uur ’s morgens vindt de eerste confrontatietussen de Résistance en de Duitse troepen plaats bij het gehucht Les Tardys, bij Verzé. Een Duits detachement stuit daar op een vooruitgeschoven post van de compagnie Montmain. Er worden schoten gewisseld. De Duitsers trekken vervolgens verder in de richting van Berzé-le-Châtel. In Cluny worden de verzetsgroepen naar verschillende posities gestuurd.

Vanuit Verzé komt op datzelfde moment de Groep Gérard in actie. Deze eenheid, onderdeel van het bataljon Mâcon onder bevel van kapitein Gérard, trekt tot voorbij het kasteel van Berzé-le-Châtel, diep het door de Duitsers gecontroleerde gebied in. Gérard stelt zijn drie secties op en laat dertien fusils-mitrailleurs in stelling brengen.

Bommen boven Cluny

Nog voordat de Duitse troepen het Bois-Clair bereiken, wordt Cluny vanuit de lucht aangevallen.

Om ongeveer 5.30 uur verschijnen Duitse vliegtuigen boven de stad. Drie jachtbommenwerpers van het Duitse Geschwader Bongart werpen bommen op Cluny en beschieten daarna de posities van de FFI bij het Bois-Clair. Bij dit bombardement vallen veertien burgerslachtoffers.

De aanval veroorzaakt grote paniek. Veel inwoners zoeken met hun gezin een veilig heenkomen in de heuvels van Les Cras, om daar de bombardementen en gevechten af te wachten.

De strijd om Bois-Clair

Terwijl veel inwoners schuilen, zetten de Duitse troepen hun opmars voort. Rond zeven uur nemen de verzetscompagnieën Lucien en Du Chaffaut positie in bij de Croix de Montmain.

Ook bij Bourgvilain wordt gevochten. Albert Schmitt, 28 jaar, leraar tekenen aan de Prat’s en inmiddels luitenant, gaat zelf op verkenning om een Duitse colonne vanuit de Col des Enceints op te sporen. Bij de Moulin Lacondemine, ongeveer vijfhonderd meter buiten Bourgvilain, wordt hij gedood. Zijn mannen trekken zich terug naar La Valouze. Zijn verloofde blijft hem na de oorlog herdenken en schenkt een monument ter nagedachtenis.

Duitse troepen bereiken de pas

Tussen negen en tien uur zetten de Duitsers hun aanval in de richting van het Bois-Clair voort. De groep van luitenant Picquard biedt weerstand, maar kan de opmars uiteindelijk niet tegenhouden.

Rond tien uur trekt Picquard zich met zijn mannen terug in het bos. Ongeveer een half uur later bereiken de eerste Duitse soldaten de col du Bois-Clair. De Duitsers bezetten ook de belangrijke kruispunten van de RN79 en RN80 en bij La Valouze.

Vanuit de Croix-Blanche wordt vervolgens een colonne van ongeveer twintig voertuigen richting Cluny gestuurd: vrachtwagens, auto’s en autobussen. De Duitse troepen lijken nu rechtstreeks op de stad af te gaan.

De hinderlaag bij Berzé-le-Châtel

Rond het middaguur rijdt een Duitse colonne van ongeveer twintig voertuigen over de weg bij Berzé-le-Châtel. De mannen van de Groep Gérard openen plotseling het vuur.

Gedurende ongeveer twintig minuten wordt de Duitse colonne onder vuur genomen. De Duitsers proberen met een kanon van 37 millimeter en een zware mitrailleur terug te schieten, maar krijgen de posities van de verzetsstrijders nauwelijks in het vizier.

De Duitse colonne wordt tot staan gebracht en lijdt zware verliezen. Het bataljon dat de aanval op Cluny moet uitvoeren, wordt uitgeschakeld voordat het de stad heeft kunnen bereiken.

Een stad onder vuur

De strijd is daarmee nog niet voorbij. De Duitsers proberen hun terugtocht veilig te stellen en bezetten posities op de hoogten bij de kruising van de RN79 en RN80. Met mortieren en mitrailleurs houden zij de wegen onder vuur.

De bombardementen laten in de hele stad een spoor van verwoesting achter. Woningen, bedrijven en andere gebouwen worden beschadigd of verwoest. Vooral het historische centrum wordt zwaar getroffen.

Tour des Fromages

De torens van Cluny lijken een belangrijk doelwit van het bombardement te zijn geweest. Bij de Tour des Fromages valt de eerste bom grotendeels naast de toren. Daardoor blijft de schade beperkt tot het bovenste deel, dat na de oorlog wordt vervangen. Wie van buitenaf naar de Tour des Fromages kijkt, kan het verschil in metselwerk nog altijd zien.

De bom heeft, bij het huidige Office de Tourisme, een doorgang naast de toren veroorzaakt. Via deze doorgang kun je tegenwoordig naar het abdijplein lopen. Opvallend is dat ook de andere bommen die tijdens het bombardement op de torens waren gericht, ernaast terechtkwamen. De historische torens werden daardoor beschadigd, maar bleven behouden.

Veel ernstiger is de schade rond de Place Notre-Dame

Een huis op de hoek van de Place Notre-Dame en de hoofdstraat wordt zo zwaar beschadigd dat het kleine hoektorentje (tourelle) na de oorlog moet worden afgebroken. Ook de aangrenzende huizen worden niet meer herbouwd. Op de vrijgekomen plek komt later het monument ter herinnering aan de slachtoffers van de slag om het Bois-Clair.

Ook de kerk Notre-Dame wordt door het bombardement getroffen. De negentiende-eeuwse glas-in-loodramen worden door de luchtdruk vernield. De huidige glas-in-loodramen zijn het werk van P. Choutet.

Ook elders in de stad is de schade groot. In totaal worden 28 gebouwen getroffen. Zo wordt de bioscoop L’Eden aan de rue Petite-Rivière verwoest en raakt het plein voor de narthex van de abdijkerk zwaar beschadigd.

La Romada: een thuis voor verzetsstrijders

Het verzet speelt zich niet alleen af in de bossen rond Cluny. In de stad zelf zijn huizen waar verzetsmensen elkaar kunnen ontmoeten en onderduiken. Een daarvan is La Romada, het huis van de familie Gouze, waar onder andere Berty Albrecht een graag geziene gast was. Vanaf 1941 is het een ontmoetingsplek voor mensen uit het verzet. Leden van de maquis vinden er onderdak. De familie neemt daarmee grote risico’s, want een dergelijke schuilplaats kan bij ontdekking ernstige gevolgen hebben.

De kinderen van het gezin raken eveneens bij het verzet betrokken. Danielle Gouze, later bekend als Danielle Mitterrand, sluit zich al op zeventienjarige leeftijd aan. In 1944 helpt zij de gezochte verzetsman François Morland, de schuilnaam van François Mitterrand, veilig naar Bourgogne te reizen.

La Romada is daarmee gedurende de oorlog niet alleen een woonhuis, maar een veilige plek voor mensen die zich tegen de Duitse bezetting en het Vichy-regime verzetten.

16 uur: de tegenaanval

In de loop van de middag verandert de situatie. De Duitse aanval is vastgelopen en de Résistance krijgt versterking.

Rond 16 uur begint de tegenaanval. Verschillende FFI-eenheden vallen de Duitse posities bij het Bois-Clair vanuit meerdere richtingen aan. Vanuit het noorden en het zuiden proberen zij de bezette hoogten te heroveren.

De Duitsers beginnen zich geleidelijk terug te trekken. Hun aanval dreigt uit te lopen op een zware nederlaag. Op sommige plaatsen komen de verzetsstrijders en Duitse soldaten direct tegenover elkaar te staan. In La Valouse wordt in het café een noodpost ingericht. De Duitse posities bij het Bois-Clair komen steeds verder onder druk te staan.

17 uur: een tweede bombardement

Terwijl de Duitse troepen zich naar Mâcon terugtrekken, volgt opnieuw een bombardement. Rond 17 uur verschijnen vijf Duitse tweemotorige bommenwerpers boven Cluny. Zij bombarderen de stad en beschieten daarna bijna een half uur lang de routes 79 en 80. De luchtaanval moet de Duitse troepen tijdens hun aftocht dekking geven.

Een groot deel van de Duitsers moet uiteindelijk te voet naar Mâcon terugkeren. Volgens de bronnen van de Résistance verliezen zij ongeveer driehonderd man. Daarnaast laten zij wapens en materieel achter, waaronder twee kanonnen van 37 millimeter, twee pantserwagens, vrachtwagens, mortieren en mitrailleurs.

Rond acht uur ’s avonds is het Bois-Clair definitief weer in handen van de Résistance.

De eerste bevrijde stad van Saône-et-Loire

Cluny, dat gedeeltelijk is verwoest, wordt de eerste stad in Saône-et-Loire die door de verzetsstrijders zelf wordt bevrijd.

Dat maakt 11 augustus 1944 tot een bijzondere datum in de geschiedenis van de stad. De bevrijding komt niet tot stand doordat geallieerde troepen Cluny binnentrekken. De maquisards zelf hebben de Duitse aanval afgeslagen en de stad en haar omgeving in handen gehouden.

De prijs is hoog. Aan de kant van de Résistance vallen volgens de bronnen ongeveer twintig doden en vijftig gewonden; Henri Mondange komt uit op achttien doden en 49 gewonden. Onder de burgerbevolking vallen bij de bombardementen veertien doden.

De bevrijding van Cluny kent daarmee eigenlijk twee momenten. Op 11 augustus slaagt de Résistance er zelf in de Duitse aanval af te slaan en de stad in handen te houden. Op 4 september rijdt de eerste geallieerde tank Cluny binnen. Daarmee is de Duitse bezetting definitief voorbij.

De oorlog verandert het stadsbeeld

Het bombardement verandert bovendien het stadsbeeld blijvend. Door de verwoestingen komen op verschillende plaatsen de fundamenten van de verdwenen abdijkerk weer aan het licht. Deze resten waren in de 19e eeuw onder nieuwe bebouwing verdwenen. De oorlog brengt zo, onbedoeld, delen van het middeleeuwse Cluny opnieuw aan de oppervlakte.

De verwoeste huizen worden niet overal herbouwd. De vrijgekomen ruimte maakt een nieuwe verkeersverbinding mogelijk: de huidige Rue du 11 Août 1944, die de hoofdstraat met het marktplein verbindt.

11 augustus leeft voort

Een jaar na de slag, op 11 augustus 1945, wordt de eerste verjaardag van de bevrijding officieel herdacht. Het bataljon van Cluny presenteert de wapens op de Place du Marché. Daarna trekt het 4e Bataillon de Choc, dat uit het Bataillon de Cluny is voortgekomen, door het abdijpark, langs de Place des Fossés en naar de begraafplaats.

Monument aux morts

De herinnering aan de oorlog blijft na de bevrijding sterk aanwezig in Cluny. Naast de Notre-Dame verrijst een indrukwekkend monument.
De stad heeft zwaar geleden. Niet alleen de bombardementen hebben hun sporen nagelaten; de aanwezigheid van belangrijke verzetshaarden heeft ook geleid tot massa-arrestaties en deportaties.

Op 11 augustus 1948, precies vier jaar na de slag, wordt het Monument aux morts van Cluny ingehuldigd. De plechtigheid krijgt een bijzondere nationale betekenis. François Mitterrand, op dat moment minister van de Anciens Combattants, verricht de officiële inhuldiging.

Nederlandse vertaling van de tekst die bij het monument staat

Waarom is er in Cluny een straat vernoemd naar 11 augustus 1944?

Deze straat is ontstaan door het bombardement op de stad op 11 augustus 1944. Het is een datum die voor altijd in de geschiedenis van onze stad gegrift staat: een dag van strijd en een dodelijk bombardement op Cluny. Maar ook de dag van de bevrijding van de stad, de eerste in het departement Saône-et-Loire die zich van de bezetting losmaakte.

Deze plek herinnert ons aan al diegenen die met al hun energie, hun levenskracht en hun menselijkheid weerstand boden, zich aansloten bij het verzet, stierven in Cluny, voor Cluny, voor de toekomst van Cluny, van de inwoners van Cluny en van Frankrijk.

Deze plek getuigt van de toewijding van de verzetsgroepen, die essentieel waren voor de redding van Cluny. Zij vochten, met gevaar voor hun eigen veiligheid en hun leven, gewapend met niets anders dan een diep besef van hun verantwoordelijkheid tegenover het gevaar van vernietiging van hun stad, van hun natie.

Deze plek belichaamt de vastberadenheid die de overlevenden nodig hadden om de stad, lichamen en zielen, opnieuw op te bouwen, om Cluny en de inwoners van Cluny een gevoel van bestaan en hoop te geven, om Cluny zijn schoonheid terug te geven, vol leven, elegantie en charme.

bronnen

Archives municipales de Cluny, 11 août 1944
Cluny dans la bataille; Henri Mondange,
La bataille de Cluny le 11 août 1944
Musée de la Résistance en ligne
Centre de documentation Résistance et Déportation de Saône-et-Loire
Cluny en 200 questions-réponses; Gérard Thélier
https://www.clunisois.fr/2014/06/06/il-y-a-70-ans-quand-cluny-organisait-la-resistance/
www.equivallee-haras-cluny.fr/haras-national-de-cluny
www.gallica.com