Chevalier d’Éon: de Bourgondiër die een heel continent wist te misleiden

De ongelooflijke geschiedenis van de Chevalier d'Éon,
spion, diplomaat en het grootste identiteitsmysterie van de achttiende eeuw

In de tweede helft van de achttiende eeuw hield één een persoonlijk raadsel heel Europa in haar greep:
was de beroemde Franse diplomaat en geheim agent Chevalier d’Éon een man of een vrouw?

In de salons van Londen werden fortuinen vergokt op het antwoord. Diplomaten probeerden de waarheid te achterhalen.
Artsen werden geraadpleegd, koningen bemoeiden zich ermee
en zelfs de Franse regering zag zich gedwongen officieel een standpunt in te nemen.

Meer dan tweehonderd jaar later spreekt de naam van de Chevalier d’Éon nog altijd tot de verbeelding.
Niet alleen vanwege het mysterie rond zijn identiteit, maar vooral vanwege zijn uitzonderlijke levensloop.

Hij was jurist, schrijver, meester-schermer, soldaat, diplomaat én een van de eerste professionele spionnen van Europa.
En heeft hij de Russische keizerin kunnen verleiden?

Opmerkelijk genoeg begon dit buitengewone verhaal niet in Versailles of Parijs,
maar in het rustige Bourgondische stadje Tonnerre.

Een Bourgondische jeugd

Wie vandaag door Tonnerre wandelt, ontdekt een charmante stad vol geschiedenis. De imposante middeleeuwse Hôtel-Dieu, de mysterieuze bron Fosse Dionne, smalle straatjes en oude herenhuizen herinneren aan een verleden waarin de stad een belangrijk regionaal centrum was.

Tussen deze historische gebouwen staat nog altijd het statige Hôtel d’Uzès, waar op 5 oktober 1728 Charles Geneviève Louis Auguste André Timothée d’Éon de Beaumont wordt geboren.

Zijn vader, Louis d’Éon de Beaumont, is advocaat, burgemeester van Tonnerre en bekleedt verschillende bestuurlijke functies namens de koning. Zijn moederis Françoise de Chavanson, zij stamt uit een familie met een militaire achtergrond.

Twee dagen na zijn geboorte wordt Charles gedoopt in de kerk Notre-Dame van Tonnerre.

Zijn lange reeks voornamen trekt onmiddellijk de aandacht. Vooral Geneviève doet modern aan als een vrouwelijke naam. Toch was dat in adellijke Franse families niet uitzonderlijk. Pas veel later kreeg juist deze naam een bijna symbolische betekenis in het levensverhaal van de man die jarenlang als vrouw zou leven.

een veelzijdig talent

Al vroeg blijkt Charles uitzonderlijk begaafd. Hij volgt onderwijs in Tonnerre en vertrekt vervolgens naar Parijs om te studeren aan het prestigieuze Collège Mazarin. Daar behaalt hij een diploma in zowel burgerlijk als kerkelijk recht.

Zijn talenten blijven niet beperkt tot de studie. Hij schrijft essays, beheerst verschillende talen, heeft een groot historisch en politiek inzicht en groeit uit tot een van de beste schermers van Frankrijk. Al op jonge leeftijd weet hij zich een plaats te verwerven in de intellectuele en politieke elite van Parijs.

In 1752 verschijnt zijn eerste literaire publicatie, waarmee hij zich ook als schrijver liet kennen.

Een prins ziet zijn talent

Zijn grote doorbraak komt dankzij Louis François de Bourbon, prins van Conti, een neef van koning Lodewijk XV.

De prins is onder de indruk van deze jonge Bourgondiër. Zijn intelligentie, talenkennis, diplomatieke vaardigheden en vermogen zich moeiteloos in verschillende kringen te bewegen, maakt hem tot een ideale vertrouweling. Via Conti krijgt d’Éon toegang tot het Hof van Versailles.

Volgens latere overleveringen zou koning Lodewijk XV hem tijdens een gemaskerd bal hebben ontmoet, waar d’Éon als vrouw verkleed verscheen. Dat verhaal doet nog altijd de ronde, maar moderne historici beschouwen het vooral als een aantrekkelijke legende. Waarschijnlijker is dat de prins van Conti hem introduceerde bij de koning en hem vervolgens opnam in het geheime diplomatieke netwerk dat bekendstond als het Secret du Roi.

Het geheime koninkrijk van Lodewijk XV

Terwijl de officiële Franse diplomatie haar eigen koers volgt, beschikt Lodewijk XV over een tweede, volledig geheime diplomatieke dienst.

Deze organisatie, het Secret du Roi, werkt buiten de regering om. Zelfs ministers wisten vaak niet welke opdrachten werden uitgevoerd. De koning beschikt zo over een eigen netwerk van diplomaten, koeriers en geheim agenten dat rechtstreeks aan hem rapporteert.

Het was een revolutionair systeem, dat tegenwoordig wordt beschouwd als een van de eerste georganiseerde geheime diensten van Europa. Voor de jonge Charles d’Éon is dit het begin van een leven waarin diplomatie, spionage en vermommingen voortdurend in elkaar zouden overlopen.

Het Secret du Roi: de geheime diplomatie van Lodewijk XV

Naast de officiële regering beschikte koning Lodewijk XV over een eigen, geheime diplomatieke dienst: het Secret du Roi.

Dit netwerk van vertrouwelingen, diplomaten en geheim agenten werkte volledig buiten de ministers om en rapporteerde uitsluitend aan de koning. Zelfs de minister van Buitenlandse Zaken wist vaak niet welke missies werden uitgevoerd.

Het netwerk ontstond rond 1745 onder leiding van de prins van Conti en later de graaf van Broglie. Het hield zich bezig met diplomatie, spionage, geheime onderhandelingen en militaire verkenningen. Agenten reisden onder valse namen, verzamelden informatie achter vijandelijke linies en onderhielden contacten die officieel niet mochten bestaan.

De Chevalier d’Éon was een van de bekendste leden van dit netwerk. Zijn missies in Rusland en Groot-Brittannië tonen hoe nauw diplomatie en spionage in de achttiende eeuw met elkaar verweven waren.

Hoewel het Secret du Roi na de dood van Lodewijk XV verdween, geldt het tegenwoordig als een van de eerste de geheime diensten van Europa.

De 'vrouw' die Rusland aan Franse zijde krijgt

In 1755 krijgt de nog geen dertigjarige d’Éon een opdracht van uitzonderlijk belang:
Europa staat aan de vooravond van de Zevenjarige Oorlog. Frankrijk wil koste wat kost voorkomen dat Rusland zich bij Engeland en Pruisen aansluit. De Russische keizerin Elizabeth I moet worden overtuigd de Franse zaak te steunen.

Aanvankelijk reist d’Éon als diplomatiek medewerker naar Sint-Petersburg. Daar ontwikkelt zich het verhaal dat hem wereldberoemd gaat maken.

Volgens verschillende tijdgenoten treedt hij aan het Russische Hof geregeld op in vrouwelijke kleding onder de naam Lia de Beaumont. Vermomd als voorlezeres weet hij toegang te krijgen tot de directe omgeving van de tsarina. Hoewel historici van mening verschillen over de precieze omvang van deze vermommingen, staat vast dat d’Éon een belangrijke rol speelt bij de diplomatieke toenadering tussen Frankrijk en Rusland.

De missie slaagt

Rusland kiest uiteindelijk de zijde van Frankrijk en Oostenrijk. Voor Lodewijk XV betekende dat een belangrijk diplomatiek succes. Voor d’Éon volgen onderscheidingen, promotie tot capitaine des dragons en nieuwe diplomatieke opdrachten. De jonge Bourgondiër heeft zich definitief bewezen.

het leven van chevalier d’Éon heeft geleid tot verschillende theaterproducties

Londen: diplomaat, spion en een gevaarlijk spel

Na zijn terugkeer uit Rusland verruilt d’Éon zijn diplomatieke kleding tijdelijk voor een militair uniform. Tijdens de laatste campagnes van de Zevenjarige Oorlog vecht hij als officier bij de dragonders. Daarbij raakt hij gewond, maar zijn militaire verdiensten leveren hem aanzien op. Toch lag zijn grootste talent niet op het slagveld, maar aan de onderhandelingstafel.

In 1762 wordt Éon naar Londen gestuurd als secretaris van de Franse ambassadeur, de hertog van Nivernais.
Frankrijk en Groot-Brittannië onderhandelen hier over een einde aan de Zevenjarige Oorlog. Het resultaat is het Verdrag van Parijs (1763), dat de Europese machtsverhoudingen ingrijpend verandert en een groot deel van het Franse koloniale rijk aan Groot-Brittannië toedeelt.

D’Éon speelt een opmerkelijke rol tijdens de onderhandelingen. Volgens tijdgenoten weet hij tijdens een diner zelfs korte tijd een vertrouwelijk Engels document in handen te krijgen waarin de maximale concessies van de Britse onderhandelaars staan vermeld. Of het verhaal volledig waar is, valt niet meer te bewijzen, maar vast staat dat zijn kennis van de Britse positie de Franse onderhandelaars uitstekend van pas komt.

De koning beloont de ridder met de prestigieuze L’Ordre royal et militaire de Saint-Louis, een van de hoogste militaire onderscheidingen van Frankrijk.

een geheime opdracht

Maar terwijl d’Éon officieel als diplomaat werkt, voert hij tegelijkertijd een tweede, veel geheimere opdracht uit.

In opdracht van het Secret du Roi verkent hij de Engelse zuidkust. Hij onderzoekt havens, stranden en verdedigingswerken en werkt mee aan een ambitieus plan voor een eventuele Franse invasie van Groot-Brittannië. Via gecodeerde brieven houdt hij Versailles op de hoogte van zijn bevindingen. Dat Lodewijk XV juist hém met deze uiterst gevoelige opdracht belast, zegt veel over het vertrouwen dat de koning in zijn Bourgondische geheim agent stelt.

een diplomaat met te veel flair

Wanneer de hertog van Nivernais wegens gezondheidsproblemen naar Frankrijk moet terugkeren, neemt d’Éon tijdelijk de leiding van de ambassade over. Hij doet dat op geheel eigen wijze.

Vrijwel dagelijks organiseert hij diners en ontvangsten waarvoor de politieke en culturele elite van Londen massaal uitrukt. Hij speekt meerdere talen, is een uitstekende schermer, bezit ongekende humor, beschikt over een indrukwekkende algemene ontwikkeling en weet mensen voor zich te winnen. Zo heeft zelfs koning George III heeft waardering voor de charmante Fransman.

Maar de luxueuze levensstijl heeft een prijs. Binnen enkele maanden geeft d’Éon vrijwel het volledige jaarbudget van de ambassade uit. Als hij om extra geld vraagt, weigert minister van Buitenlandse Zaken Étienne-François de Choiseul. Vanaf dat moment verslechtert de positie van d’Éon aan het Franse Hof snel.

de strijd om de geheime plannen

De benoeming van een nieuwe ambassadeur, de graaf van Guerchy, maakt de situatie in Londen explosief.

Beide mannen botsten al eerder met elkaar tijdens de Zevenjarige Oorlog en kunnen elkaar nauwelijks verdragen. Bovendien eist Guerchy dat d’Éon onmiddellijk alle geheime documenten over de geplande invasie van Engeland overdraagt.

D’Éon weigert dit, hij beschouwt de plannen als zijn eigen werk en wil ze pas afstaan nadat zijn positie en financiële toekomst zijn veiliggesteld.

Het conflict escaleert. Lodewijk XV ontslaat d’Éon uit zijn functie en verzoekt de Britse regering zelfs om zijn uitlevering. De Engelsen zien daar echter geen enkel voordeel in. Integendeel: een openlijk conflict tussen twee Franse diplomaten komt Groot-Brittannië uitstekend uit. D’Éon blijft in Londen.

Om zichzelf te beschermen, dreigt hij delen van zijn geheime correspondentie openbaar te maken. Hoewel hij de invasieplannen nooit daadwerkelijk publiceert, is de boodschap duidelijk: hij beschikt over informatie die de Franse regering liever verborgen houdt. Het conflict groeit uit tot een internationaal schandaal.

Europa raakt in de ban van een gerucht

Lees verder in deel 2 hoe chevalier d’Éon het onderwerp wordt van geruchten, speculaties én vele weddenschappen.

meest recente blogs zuidbourgogne.nl