In het zuiden van de Bourgogne liggen de indrukwekkende resten van de abdij van Cluny.
Ooit was dit benedictijnse klooster het spirituele hart van Europa en het centrum van een enorm netwerk van kloosters en priorijen.
In de Middeleeuwen speelt Cluny een belangrijke rol
in de hervorming van het kloosterleven
en heeft de abdij grote invloed op religieuze cultuur en architectuur.
Van de enorme abdijkerk CLUNY III, de Maior Ecclesia, blijft na de Franse Revolutie
en de daaropvolgende afbraak minder dan tien procent over.
Toch geven de bewaard gebleven gebouwen, archeologische resten en moderne reconstructies
een beeld van de uitzonderlijke omvang van het middeleeuwse complex.
De ondergang van CLUNY III is geen verhaal van één plotselinge verwoesting.
Het is een proces dat zich over tientallen jaren uitstrekt.
De Franse Revolutie maakt een einde aan de politieke en religieuze macht van de abdij.
Daarna volgen leegstand, plundering, verkoop en ontmanteling.
Wat eeuwenlang een religieus centrum was,
verandert in een bron van bouwmaterialen waarmee handelaren geld proberen te verdienen.
1. Cluny aan de vooravond van de Revolutie
Cluny op het hoogtepunt van zijn macht
Aan het einde van de 11e eeuw heeft Cluny een uitzonderlijke positie verworven. Meer dan duizend kloosters, priorijen en andere bezittingen in Europa zijn met de abdij verbonden. Tienduizenden monniken volgen de cluniacenzer traditie. De abdij is daarmee uitgegroeid tot een van de machtigste religieuze instellingen van middeleeuws Europa.
Cluny verliest zijn onafhankelijkheid
In de eeuwen daarna verandert haar positie geleidelijk. Door de invoering van het commendataire stelsel worden abten steeds vaker van buiten de kloostergemeenschap benoemd en krijgt ook de Franse koning invloed op deze benoemingen. De abdij behoudt haar bezittingen en aanzien, maar haar zelfstandige positie neemt langzaam af.
Aan het einde van de 18e eeuw is Cluny nog altijd een indrukwekkend religieus en economisch centrum. Tegelijkertijd komt het maatschappelijke bestel waarop de macht van de abdij berust steeds meer onder druk te staan.
De wereld is aan het veranderen
In het voorjaar van 1789 verkeert Frankrijk in een diepe financiële en economische crisis. Om de problemen van het koninkrijk te bespreken, roept koning Lodewijk XVI de États généraux bijeen. Op 5 mei komen vertegenwoordigers van adel, geestelijkheid en derde stand in Versailles bijeen.
Al snel ontstaat een conflict over de onderlinge verhoudingen en de manier waarop moet worden gestemd. Op 17 juni verklaart de derde stand zich, samen met een deel van de geestelijkheid, tot de Assemblée nationale. Daarmee komt een politieke omwenteling op gang die zich snel over Frankrijk verspreidt.
Op 14 juli wordt de Bastille in Parijs bestormd, een gebeurtenis die uitgroeit tot een belangrijk symbool van de Revolutie. Op het platteland neemt de onrust toe. Geruchten over aanvallen en plunderingen verspreiden zich en boeren keren zich tegen de feodale rechten van adel en kerk. In de zomer van 1789 begint daarmee de eeuwenoude maatschappelijke orde in korte tijd te wankelen.
De revolutionaire machthebbers richten zich steeds nadrukkelijker op de kerkelijke instellingen en hun bezittingen. Op 2 november 1789 worden de kerkelijke goederen tot nationaal bezit verklaard.
De abdij van Cluny, eeuwenlang een machtige religieuze en maatschappelijke instelling, geldt daarbij als een duidelijk symbool van het ancien régime.
2. De Franse Revolutie verandert alles
De dag waarop Cluny wankelt
In de zomer van 1789 staat de abdij van Cluny nog grotendeels overeind. De Maior Ecclesia lijkt onaantastbaar, maar buiten de abdijmuren verandert de wereld snel.
Op 29 juli 1789 speelt zich in Cluny een opmerkelijke gebeurtenis af. Vier monniken, onder wie subprior Berthelon, prior Talmeuf, thesaurier Thivolet en keldermeester Bauderon, verschijnen namens de abdij in de Notre-Dame van Cluny. Zij overhandigen het gemeentebestuur de kapittelakte waarin de gemeenschap afstand doet van haar feodale rechten.
Dom Berthelon benadrukt dat de monniken dit uit vrije wil doen en spreekt zijn vertrouwen uit in de inwoners van Cluny. De abdij probeert zo de verhouding met de stad goed te houden op een moment dat de spanningen in Frankrijk snel oplopen.
Tijdens de vergadering komt in Cluny het bericht binnen dat wijnboeren uit de Mâconnais in de richting van de stad trekken. In de omgeving zijn inmiddels verschillende kastelen en landhuizen aangevallen, waaronder het château de Pierreclos en het château Berzé-le-Châtel. Achter de opstand liggen diepe sociale spanningen. Boeren keren zich tegen de feodale orde en tegen de tienden en andere feodale rechten die zij als een zware last ervaren.
Opstandelingen op weg naar Cluny
Honderden boeren, landarbeiders, ambachtslieden en wijnbouwers trekken vanuit de Mâconnais in de richting van Cluny. Hun doel is de abdij, die zij verantwoordelijk houden voor de feodale lasten. Volgens de berichten willen zij het abdijcomplex binnendringen en mogelijk in brand steken.
Via de hoogten van Bourcier trekken zij naar Rochefort, vanwaar zij verder willen naar de Porte des Prés, de stadspoort die rechtstreeks toegang geeft tot het abdijcomplex. Zover komen zij echter niet. Wanneer de twee groepen elkaar ontmoeten, komt het tot een gewelddadige confrontatie, maar de burgerwacht van Cluny weet de opstandelingen in het gebied van het Bois de Bourcier tot terugtrekken te dwingen.
De groepen die vanuit het platteland komen, zijn slecht georganiseerd en voornamelijk bewapend met stokken, hooivorken en pieken. De burgerwacht beschikt daarentegen over vuurwapens en een georganiseerde bevelsstructuur. Bij de confrontatie vallen volgens de gemeentelijke archieven vijf doden. Meer dan 150 mensen worden gearresteerd en naar Cluny gebracht.
Opmerkelijk is dat de monniken eerder die dag al afstand hebben gedaan van hun feodale rechten. Terwijl zij proberen de verhouding met de stad goed te houden, komen honderden opstandelingen in verzet tegen de feodale lasten. De burgerwacht grijpt in om de stad en haar inwoners te beschermen en te voorkomen dat de confrontatie uitloopt op een aanval op Cluny en de abdij.
De abdij wordt een gevangenis
Diezelfde dag worden 154 mensen in de gevangenis van de abdij opgesloten. De volgende dag worden nog eens tien mensen gevangengezet. Twee gewonden en zieken worden opgenomen in het Hôtel-Dieu van Cluny.
De abdij, die eeuwenlang een religieus en politiek centrum was geweest, krijgt daarmee tijdelijk een geheel andere functie. Binnen haar muren worden mensen opgesloten die door de stedelijke autoriteiten als opstandelingen worden beschouwd.
In Cluny heerst ondertussen grote angst. De inwoners vrezen dat de stad alsnog wordt aangevallen en in brand gestoken. In de nacht van 29 op 30 juli worden aan veel huizen lampions opgehangen. De bron vermeldt niet waarom dat precies gebeurt; wel beschrijft een kroniekschrijver hoe groot de angst onder de bevolking is.
De aanval is afgeslagen, maar de wereld waarin Cluny eeuwenlang heeft gefunctioneerd, staat op instorten.
3. Het einde van de feodale macht en het kloosterleven
Enkele dagen na de gebeurtenissen in Cluny neemt de Assemblée nationale in de nacht van 4 augustus 1789 belangrijke besluiten over de afschaffing van het feodale stelsel.
Die besluiten maken niet onmiddellijk een einde aan alle feodale rechten. Sommige worden direct afgeschaft, terwijl andere aanvankelijk nog kunnen worden afgekocht. In de revolutionaire wetgeving van 1792 en 1793 worden ook de resterende feodale rechten verder afgeschaft.
Voor Cluny betekent dit dat de abdij haar eeuwenoude rechten op inkomsten en zeggenschap verliest. Haar economische en maatschappelijke macht wordt daarmee in korte tijd sterk ondergraven.
Vervolgens richt de revolutionaire regering zich rechtstreeks op de religieuze instellingen. Op 13 februari 1790 besluit de Assemblée nationale constituante de plechtige kloostergeloften niet langer wettelijk te erkennen en de reguliere religieuze orden op te heffen. De kloostergemeenschap van Cluny kan daardoor niet langer bestaan.
De laatste mis in de abdij van Cluny
Op 25 oktober 1791 wordt in de abdijkerk de laatste mis opgedragen. Volgens de officiële website van de abdij van Cluny zijn hier slechts twaalf monniken bij aanwezig. Zou dit aantal een verwijzing zijn naar de eerste twaalf monniken van Cluny? Over het aantal aanwezigen verschillen de bronnen echter, zo noemt de wetenschappelijke publicatie A companion to the Abbey of Cluny in the Middle Ages (Steven Vanderputten en Scott Gordon Bruce) een aantal van 41 monniken.
25 oktober is een belangrijke datum in de geschiedenis van de abdij:
- 25 oktober 1095 wijdt paus Urbanus II het hoogaltaar van de nieuwe abdijkerk in, evenals enkele andere altaren in het oostelijke deel. De bouw van de enorme kerk, die rond 1088 onder abt Hugues de Semur is begonnen, is dan nog in volle gang.
- 25 oktober 1130 wordt de abdijkerk plechtig ingewijd door paus Innocentius II, in aanwezigheid van meer dan duizend monniken.
- 25 oktober 1791 wordt in de abdijkerk de laatste mis opgedragen.
In oktober 1791 moeten de laatste 40 of 41 monniken de abdij verlaten. Sommigen trekken in bij familie of zoeken onderdak in particuliere woningen en naburige parochies. Andere monniken blijven in de omgeving van Cluny in de hoop ooit naar hun abdij te kunnen terugkeren. Slechts twee monniken kiezen voor een voortzetting van het gemeenschappelijke kloosterleven; zij worden ondergebracht in Saint-Marcel-lès-Chalon.
Na het vertrek van de monniken worden de liturgische voorwerpen en andere kostbaarheden in beslag genomen. Tussen de stichting in 910 en het einde van het kloosterleven hebben ongeveer zeventig abten de abdij geleid. Met het vertrek van de laatste monniken komt aan bijna negen eeuwen onafgebroken kloosterleven een einde.
De eed van trouw
In 1790 neemt de Assemblée nationale de Constitution civile du clergé aan. Daarmee komt de katholieke kerk in Frankrijk grotendeels onder staatsgezag te staan:
- De bestuurlijke indeling van de kerk wordt aangepast aan die van het land: bisdommen volgen voortaan de grenzen van de departementen.
- Bisschoppen en pastoors worden gekozen in plaats van door de paus benoemd.
- Geestelijken moeten de serment de fidélité à la Constitution civile du clergé (eed van trouw aan de Burgerlijke Grondwet van de Geestelijkheid) afleggen.
Een deel van de priesters legt de eed af, maar veel anderen weigeren. Paus Pius VI veroordeelt de wet, waardoor een diepe breuk binnen de Franse kerk ontstaat.
De geestelijkheid valt uiteen in twee groepen:
– de prêtres jureurs, die de eed afleggen,
– de prêtres réfractaires, die weigeren en trouw blijven aan de paus.
De tegenstelling heeft grote gevolgen voor het religieuze leven in Frankrijk en vormt ook voor de monniken van Cluny een keerpunt.
Bovengenoemde publicatie schrijft: “Of the forty-one monks who were present, only two of them took the oath of the civil constitution of the clergy.” Van de 41 aanwezige monniken leggen er slechts twee de eed af op de Constitution civile du clergé.
Het lot van de laatste monniken
Een van de monniken die na het uiteenvallen van de kloostergemeenschap in Cluny blijft, is Dom Talmeuf, de laatste procureur van de abdij. In die functie is hij verantwoordelijk voor het materiële en financiële beheer van het klooster. Op 31 januari 1791 legt hij zijn rekeningen voor aan de gemeentelijke bestuurders van Cluny. Hij keert niet terug naar zijn geboortestreek in de Auvergne, maar blijft verborgen in Cluny, in de hoop ooit naar zijn geliefde klooster te kunnen terugkeren.
Op 7 oktober 1791 dient hij namens voormalige medebroeders bij het departement een verklaring in om de bescheiden pensioenen te ontvangen waarop zij aanspraak maken. Voor zichzelf doet hij geen aanvraag.
Zijn broer, dom Alexis Talmeuf, vestigt zich in Bonnay. Volgens historicus Louis Chaumont worden beide broers later gedeporteerd. Alexis overleeft zijn gevangenschap en de ontberingen.
Een bijzonder aangrijpend moment beschrijft historicus Louis Chaumont:
“Vóór zijn vertrek sluit een oude, niet bij naam genoemde monnik huilend de deur van het kleine college dat door de benedictijnen wordt geleid. De leerlingen zijn al weggestuurd. Met het vertrek van de monniken verdwijnt daarmee een onderwijsinstelling die met de abdij verbonden was.”
Het lot van de laatste monniken
De vervolging houdt niet op bij de verdrijving uit de abdij. La Terreur, ook wel het Schrikbewind genoemd, duurt in Frankrijk van 17 september 1793 tot 28 juli 1794. In deze periode worden tegenstanders van de revolutionaire regering gevangengezet en geëxecuteerd. Geestelijken die weigeren zich aan de revolutionaire religieuze politiek aan te passen, lopen gevaar.
Volgens Louis Chaumont ontkomen ook voormalige monniken van Cluny niet aan de vervolging. Sommigen worden gevangengezet; anderen worden gedeporteerd. Onder hen bevinden zich religieuzen die naar het Île de Ré worden gestuurd, onder wie de laatste prior van Cluny, Dom J.B. Rollet.
Andere voormalige monniken belanden op de zogenoemde pontons de Rochefort: schepen die als drijvende gevangenissen dienen. De gevangenen leven er onder erbarmelijke omstandigheden. Overbevolking, gebrek aan voedsel en slechte hygiëne leiden tot ziekte en sterfte.
Het is niet duidelijk hoeveel voormalige monniken van Cluny precies worden gedeporteerd en waar ieder van hen terechtkomt. Veel monniken krijgen te maken met gevangenschap, vervolging en langdurige onzekerheid. Tien monniken van Cluny worden veroordeeld en zes worden in 1793/94 geëxecuteerd.
4. Van abdij naar staatsbezit
De ondergang van CLUNY III verloopt over een periode van bijna vijfentwintig jaar. Nadat het kloosterleven in 1791 is geëindigd, begint een proces van leegstand, plundering, verkoop en ontmanteling.
Eerst verdwijnen interieur en bezittingen van de abdij, vanaf 1798 worden ook de gebouwen zelf afgebroken en tot 1823 gaat de sloop van de Maior Ecclesia door.
Het beeld van de verwoesting als een uitbarsting van revolutionaire woede is daarmee te eenvoudig. De abdij wordt niet in één keer omvergehaald, maar gedurende jaren ontmanteld. De verkoop van afzonderlijke materialen maakt deel uit van een economisch proces waarin de onderdelen van het voormalige abdijcomplex een andere waarde krijgen.
De abdij wordt leeggehaald
Na het vertrek van de monniken in 1791 komt het abdijcomplex leeg te staan. Vanaf 1793 begint een periode van vernieling en plundering. Meubilair en kunstwerken worden verwijderd, beelden en praalgraven vernield en glas-in-loodramen ingegooid, klokken en ornamenten verdwijnen.
Op 30 november 1793 worden op de Champ de foire in Cluny kerkbeelden, liturgische boeken en grote hoeveelheden archiefstukken, waaronder oorkonden en akten, in het openbaar verbrand. Andere documenten worden verkocht, verspreid of achtergehouden. Zo gaat een belangrijk deel van de bibliotheek en het historische archief van de abdij verloren (bron: Auguste Penjon).
In 1794 stellen Louis Colas en Claude Philibert in opdracht van de gemeente een taxatie op van de abdij en haar bijgebouwen. Het complex wordt nauwkeurig in kaart gebracht met het oog op een toekomstige verkoop.
In februari 1794 worden volgens de beschrijving van Philibert Bouché de la Bertillière (1757–1818) de ijzeren roosters van de abdijkerk verwijderd. Bouché, een inwoner van de stad Cluny, stelt tijdens en na de Revolutie een omvangrijke historische beschrijving van de stad en de abdij samen. Zijn manuscript bevat waarnemingen over de geleidelijke ontmanteling van het abdijcomplex.
Volgens zijn beschrijving gebeurt de verwijdering in opdracht van het district Mâcon. Daarbij wordt 22 milliers ijzer afgevoerd, ongeveer 10,8 ton, bestemd voor de fabricage van wapens. Kleine stukken die daarvoor ongeschikt zijn, niet meegerekend.
Het interieur van de abdijkerk wordt na de Franse Revolutie ontmanteld. In 1781 laat prior claustral Dom Lorain de oude koorbanken vervangen door 225 nieuwe exemplaren, vervaardigd door meubelmaker Michel Keck uit Chalon-sur-Saône (Cluni: album historique et archéologique). De banken kosten destijds 40.000 frank. Slechts achttien jaar later, in 1799, worden ze als nationaal bezit verkocht voor slechts 2.000 frank: een fractie van de oorspronkelijke prijs.
In 1802 koopt de stad Lyon de koorbanken voor de inrichting van de Cathédrale Saint-Jean-Baptiste, de kathedraal in het oude centrum van Lyon. Een deel bevindt zich daar nog, maar andere banken krijgen later een andere bestemming. In 1868 worden 24 exemplaren geschonken aan de Église Saint-Julien in Régny, in het departement Loire. Twaalf andere banken worden in 1986 overgebracht naar het Musée d’Art et d’Archéologie in Cluny. Van de overige exemplaren blijft een deel in Lyon. Volgens een historische publicatie worden de meeste daarvan opgeslagen op zolders van het voormalige Grand Séminaire.
De houten lambrisering uit de abdij krijgt een nieuwe bestemming. Deze decoratieve panelen dateren uit 1785 en worden gedeeltelijk hergebruikt in de Cathédrale Saint-Jean en het voormalige seminarie Saint-Irénée in Lyon. Een deel wordt later verkocht aan de parochie van Soucieu; andere delen komen eveneens elders terecht.
De stad probeert de abdij te behouden
Na de Franse Revolutie beschikt de gemeente Cluny over onvoldoende financiële middelen om het omvangrijke complex zelf aan te kopen. Zij kan bovendien niet concurreren met kapitaalkrachtige ondernemers uit de regio. Daardoor krijgen vastgoedhandelaren de kans om het abdijcomplex te verwerven. Toch proberen inwoners en bestuurders de gebouwen voor de ondergang te behoeden.
Volgens architectuurhistoricus Marcellin Babey uit Donzy-le-Pertuis bestond er een sterke band tussen Cluny en de abdij. Het klooster speelde een belangrijke rol in het economische en sociale leven van de stad. Zo bood de abdij voedsel aan behoeftigen. Met het einde van het kloosterleven en de daaropvolgende sloop van de abdijgebouwen veranderde die eeuwenoude verhouding ingrijpend. Cluny verloor niet alleen een belangrijk religieus en architectonisch erfgoed, maar ook een instelling die lange tijd een centrale plaats in het stadsleven had ingenomen.
Al in 1796 vraagt de gemeente aan de centrale overheid om de abdij een andere bestemming te geven, bijvoorbeeld als huisvesting voor een korps veteranen. Het voorstel wordt niet uitgevoerd. Later probeert het gemeentebestuur nogmaals steun te krijgen om de afbraak te stoppen, maar de middelen om het complex zelf te behouden ontbreken.
Het beeld dat de inwoners van Cluny de vernietiging zonder verzet laten gebeuren, doet daarom geen recht aan de gebeurtenissen, aldus Babey. Er zijn verschillende pogingen om delen van het complex te redden. Inwoners weten bouwfragmenten en kunstwerken te bewaren, die later in openbare collecties terechtkomen. Het huidige Musée d’Art et d’Archéologie van Cluny beschikt bijvoorbeeld over middeleeuwse fragmenten die mede dankzij de gehechtheid van inwoners aan hun erfgoed bewaard zijn gebleven.
Verkoop en eerste ontmanteling
Op 21 april 1798 wordt het abdijcomplex verkocht aan een groep kopers uit de Mâconnais, onder wie vastgoedhandelaar Jean-Claude Batonnard, Philibert-Marie Vacher en Vincent Génillon, voormalig pastoor van Saint-Point.
Voorafgaand aan de verkoop deelt hoofdingenieur Pierre Jean Guillemot het enorme terrein op in vier percelen. Om de afzonderlijke delen van elkaar te scheiden en de verkoop mogelijk te maken, worden twee straten dwars door het voormalige abdijterrein aangelegd. De noord-zuidlopende straat krijgt van veel inwoners de weinig vleiende bijnaam rue scélérate, de ‘schurkenstraat’.
De vier percelen omvatten:
- lot 1: de narthex en de eerste vijf traveeën van de kerk;
- lot 2: de westelijke kloostergebouwen;
- lot 3: de rest van het schip, het koor en een groot deel van de tuinen;
- lot 4: het klooster, de kloostergebouwen en het overige deel van de tuinen.
De Tour du Moulin en de Farinier vallen buiten deze verkoop en worden afzonderlijk verkocht.
Het uitgestrekte landgoed brengt 2.140.000 frank op, terwijl de abdij zelf voor slechts 60.000 frank in handen komt van de handelaren uit Mâcon. Daarmee verandert de bestemming van het monument ingrijpend. Grond, gebouwen en inrichting worden handelswaar.
Om hun investering terug te verdienen, laten Batonnard en zijn medekopers het complex geleidelijk ontmantelen. Bruikbare materialen worden verwijderd, gesorteerd en opnieuw verkocht. Génillon krijgt een belangrijke rol bij het beheer van het aangekochte complex en de organisatie van de sloop en verkoop van bouwmaterialen
5. De sloop van CLUNY III: 1798–1823
De eerste afbraak
De verkoop maakt de weg vrij voor de eerste grote aantastingen van de Maior Ecclesia. In 1798 worden opnieuw glas-in-loodramen vernield, raakt het grote roosvenster beschadigd en wordt in augustus de monumentale avant-nef afgebroken. Ook de daken van delen van het complex verdwijnen.
De ontmanteling verloopt geleidelijk. Lood, ijzerwerk, hout, deuren, dakpannen, bakstenen en natuursteen leveren geld op. Voor de hogere delen van de gebouwen wordt buskruit gebruikt om zware constructies neer te halen.
In de loop van deze periode verdwijnen steeds meer onderdelen van de abdijkerk. Wat bruikbaar is, wordt verkocht; wat niet langer nodig is, wordt afgebroken. De verkoop van bouwmateriaal maakt de sloop economisch aantrekkelijk en bemoeilijkt het behoud van het monument.
Nieuwe pogingen om de abdij te redden
Ondanks de voortgaande afbraak proberen verschillende personen de resterende gebouwen te behouden. Een belangrijke interventie komt van Alexandre Lenoir, oprichter van het Musée des Monuments français. Hij bezoekt Cluny rond 1800 en maakt zich zorgen over de voortgaande afbraak. Hij waarschuwt voor het verlies van het middeleeuwse erfgoed. Lenoir brengt de kwestie onder de aandacht van de Franse overheid.
Het gemeentebestuur dringt bij de prefect en de minister aan op behoud. De zaak komt terecht bij Jean-Antoine Chaptal, minister van Binnenlandse Zaken, die probeert de sloop te laten stilleggen.
De ingrepen hebben echter weinig resultaat. De belangen van de eigenaren en de voortgang van de werkzaamheden maken het steeds moeilijker om de abdijkerk te redden.
Juni 1801: het beslissende moment
De afbraak bereikt in juni 1801 een beslissend punt. Tussen 6 en 9 juni worden de gewelven van de abdijkerk vernietigd. De slopers handelen snel, voordat het besluit van Chaptal om de werkzaamheden stop te zetten definitief kan worden uitgevoerd.
Met het verdwijnen van de gewelven gaat een groot deel van de constructie verloren. Het behoud van de enorme kerk wordt daardoor vrijwel onmogelijk.
In dezelfde periode worden twee traveeën van het schip afgebroken. Daarmee wordt de Maior Ecclesia letterlijk in twee delen gesplitst en ontstaat een doorgang die vanaf de westelijke vleugel van het klooster door het complex loopt. De samenhang tussen de gebouwen is verder aantast.
Toch wordt ook daarna nog geprobeerd delen van de kerk te redden. In 1805 volgt een nieuwe poging tot behoud van de abdijkerk en in 1809 wordt opnieuw naar mogelijkheden gezocht om delen van het gebouw voor de sloop te behoeden. Voor deze twee pogingen zijn de initiatiefnemers mij niet met voldoende zekerheid bekend.
De grote sloop: 1809–1823
De afbraak gaat ondertussen verder. In februari 1809 stort de Clocher du Chœur in. De toren is door vorst en regen verzwakt en houdt uiteindelijk geen stand.
In 1810 wordt de monumentale westgevel met het grote portaal met explosieven neergehaald. De Tours Barabans bij de toegang worden verder afgebroken. In 1811 volgt de Clocher des Bisans. Voor het neerhalen van deze toren zijn maar liefst 75 explosies nodig.
Op 2 oktober van het jaar zijn een deel van het grote noordelijke transept van de abdijkerk en een deel van het kleine transept gesloopt. Kort daarna volgt de trap naar de klokkentorens van de kerk.
De abdij wordt steeds verder ontmanteld en onderdelen die nog waarde hebben, worden verkocht. De grote ontmanteling van CLUNY III duurt uiteindelijk tot 1823. In dat jaar worden de apsis en de straalkapellen afgebroken. Daarmee verdwijnen de laatste grote resten van de eens zo imponerende abdijkerk.
Tussen 1798 en 1823 verdwijnt ongeveer 92 procent van CLUNY III. De sloop is daarmee geen eenmalige gebeurtenis, maar een langdurig proces van economische belangen, veranderende politieke verhoudingen en mislukte reddingspogingen.
6. Hergebruik van de stenen van CLUNY III
Na het einde van de grote sloop in 1823 blijven er stenen van de abdij in omloop. Bouwmateriaal uit de voormalige abdijkerk wordt hergebruikt in Cluny en omliggende dorpen. Zo kunnen in bestaande gebouwen nog sporen van CLUNY III worden teruggevonden.
Een deel van het bouwmateriaal wordt buiten Cluny verkocht en onder meer naar Mâcon afgevoerd, waardoor stenen van de abdijkerk ook elders terechtkomen.
Auguste Penjon, filosoof en voormalig docent aan de École normale de Cluny, beschrijft in zijn Cluny, la ville et l’abbaye gedetailleerd hoe na de afbraak bouwmaterialen van de voormalige abdij in Cluny en omgeving worden hergebruikt:
- in de muren van huizen die tussen 1810 en 1830 zijn gebouwd;
- in de stenen muren langs de wegen rond Cluny;
- sommige hergebruikte stenen vertonen nog herkenbare architectonische vormen of resten van beeldhouwwerk.
Een nieuwe bestemming: de nationale stoeterij
De vestiging van het Haras national de Cluny biedt een nieuwe mogelijkheid om delen van het voormalige abdijterrein opnieuw te herbruiken. In 1806 worden de eerste paarden ondergebracht in een voormalig abdijgebouw, de Hostellerie de Saint-Hugues. Later komt het terrein van de grote abdijkerk in beeld. In 1810 staat de stad een deel van dit terrein af voor de bouw van nieuwe paardenverblijven.
Volgens Marcellin Babey wordt rond 1809 overwogen om het oostelijke deel van de abdijkerk te gebruiken voor de nationale stoeterij die in Cluny wordt gevestigd. Het oostelijk deel van de kerk en de kapellen zouden als stallen voor paarden kunnen dienen. Het plan wordt uiteindelijk niet uitgevoerd. In plaats daarvan worden nieuwe stallen gebouwd, waarvoor deels stenen van de afgebroken abdij worden hergebruikt. Als het oorspronkelijke plan was gerealiseerd, had mogelijk een deel van de kerk behouden kunnen blijven.
Meer over de geschiedenis van het Haras national en de stallen lees je in het aparte artikel:
Van abdij naar paardenstal: de geschiedenis van de stallen van Cluny.
7. Wat van CLUNY III bewaard bleef
Op het voormalige abdijterrein zijn nog belangrijke resten van het middeleeuwse complex zichtbaar. Daartoe behoren de zuidelijke transeptarm van de Maior Ecclesia, delen van het klooster en de kloostergang, de kapittelzaal, het Palais Gélase, verschillende kapellen en delen van de ommuring. Samen geven deze overblijfselen een indruk van de omvang en de architectonische rijkdom van de voormalige abdij.
Van de monumentale Porte d’Honneur, de belangrijkste toegang tot het abdijcomplex, zijn vooral de twee grote arcades bewaard gebleven. De bovenste decoratie is tijdens de Revolutie volledig verwoest en de bijbehorende romaanse porterie afgebroken. De bezoeker kan er nog altijd onderdoor lopen, maar ziet daarmee slechts een deel van de toegang die de abdij vóór de Revolutie markeerde.
Van de vier monumentale kerktorens van CLUNY III overleeft slechts één de sloop: de achthoekige Clocher de l’Eau Bénite. De toren steekt nog altijd boven het voormalige abdijcomplex uit en geeft een indruk van de monumentale architectuur van de Maior Ecclesia.
De Tour de l’Horloge is gelukkig bewaard gebleven. Deze vierkante toren maakte geen deel uit van de vier grote kerktorens van CLUNY III. De toren dateert uit de 12e eeuw en is aan het begin van de 18e eeuw verhoogd met een extra verdieping voor de klokken.
Agneau pascal
Een bijzonder beeldhouwwerk ontsnapt aan de vernietiging van de abdijkerk. Bij de afbraak van de avant-nef gaan talrijke gebeeldhouwde onderdelen verloren, maar de sluitsteen met het Lam Gods, afkomstig uit het gewelf boven het grote portaal, blijft bewaard. De steen heeft een diameter van 82 centimeter. Bij de sloop valt hij naar beneden, maar blijft hij vrijwel onbeschadigd. Tegenwoordig wordt dit bijzondere beeldhouwwerk bewaard in de kelder van het Musée d’Art et d’Archéologie van Cluny.
8. Archeologen onthullen het verleden van CLUNY III
Vanaf de jaren twintig van de vorige eeuw krijgt de verdwenen abdijkerk wetenschappelijke aandacht. De Amerikaanse architect en archeoloog Kenneth John Conant onderzoekt de resten systematisch. Hij documenteert vondsten, nummerde bouwfragmenten en maakt tekeningen van de aangetroffen structuren. Op basis daarvan reconstrueert hij stap voor stap het beeld van CLUNY III.
Wat eeuwenlang was afgebroken en verspreid geraakt, wordt opnieuw onderzocht en gedeeltelijk zichtbaar gemaakt. Dankzij opgravingen, oude plattegronden en bouwhistorisch onderzoek kunnen de contouren en afmetingen van verdwenen gebouwen worden gereconstrueerd. Op verschillende plaatsen zijn de lijnen van voormalige gebouwen zichtbaar gemaakt.
In de abdij laat een indrukwekkende 3D-reconstructie zien hoe de Maior Ecclesia er ooit moet hebben uitgezien, met rijkversierde zuilen, marmeren vloeren, kleurrijke fresco’s en grote vensters die het interieur met licht vulden.
Het Centre d’études clunisiennes heeft inmiddels meer dan 25.000 bouwfragmenten gelokaliseerd, teruggekocht of geschonken gekregen. Een selectie daarvan is te zien in het Musée d’Art et d’Archéologie van Cluny. De fragmenten maken duidelijk hoeveel beeldhouwwerk en architectonische details bij de afbraak verloren zijn gegaan, wat al teruggevonden is, maar ook hoeveel er nog kan worden teruggevonden.
Een houten maquette in de abdij laat zien hoe klein het gedeelte is dat daadwerkelijk bewaard is gebleven. De donker gekleurde delen geven aan welke onderdelen van CLUNY III nog resteren. De maquette maakt zo in één oogopslag duidelijk hoe ingrijpend de afbraak is geweest
Een verborgen schat in de abdijtuin
De geschiedenis van Cluny houdt niet op bij de resten van de gebouwen. In 2017 doen archeologen in de tuin van de abdij een uitzonderlijke vondst. Tijdens onderzoek naar de middeleeuwse ziekenboeg die onder abt Pierre le Vénérable is aangelegd, ontdekken zij een klein, met leer gevoerd stoffen buideltje dat bijna negen eeuwen verborgen heeft gelegen.
De inhoud bestaat uit 2.113 zilveren denarii, 151 obolen, 21 gouden dinars, een gouden zegelring met een antieke afbeelding van Herakles, bladgoud en een klein gouden object.
Waarom deze kostbare verzameling werd begraven en waarom zij nooit werd opgehaald, is niet bekend. Wie was de eigenaar? Mogelijk behoorde de gouden ring toe aan Héracle de Montboissier, aartsbisschop van Lyon en broer van Pierre le Vénérable, maar daarvoor bestaat geen zekerheid. De vondst vormt daarmee een onverwachte blik op het leven binnen de abdij in de twaalfde eeuw.
Lees op zuidbourgogne.nl het hele verhaal van dit duizend jaar oude mysterie.
Van de machtige abdijkerk bleef maar een klein deel over, maar juist die resten maken vandaag zichtbaar hoe indrukwekkend CLUNY III ooit moet zijn geweest.
Op ontdekkingstocht door CLUNY III
Wil je de verdwenen abdijkerk zelf stap voor stap ontdekken,
lees dan Ontdekkingstocht door CLUNY III,
waarin je langs de overgebleven resten en de vroegere ligging van de Maior Ecclesia wordt geleid.
meer lezen over de abdij van Cluny op zuidbourgogne.nl:
meer lezen over Cluny op zuidbourgogne.nl:
meest recente blogs op zuidbourgogne.nl
De wijnoogst van 2026: vroeg, droog en veelbelovend
Lys: een dorp van kunst en ambacht
Een kosmisch duel tekent het landschap van Zuid-Bourgondië
Villa Perrusson: een villa als visitekaartje
Van Chapaize naar Lancharre; een historische natuurwandeling
Het vergeten verhaal van Madame d’Artagnan
Semur-en-Brionnais: feodale wortels en romaanse pracht
La Voie Bleue wint Fietsroute van het Jaar 2026
De demarcatielijn: leven aan de grens
Opgravingen van Mancey: het herontdekte heiligdom
AVA: de adellijke vrouw achter Cluny
Cluny: opkomst, macht en ondergang van een abdij
bronnen
Testamentum Willelmi; de stichtingsoorkonde
Cartulaire A de Cluny
Cartulaire B de Cluny
Cartulaire C de Cluny
Vita Maioli
Vita Odilonis
Vita Hugonis
Consuetudines Cluniacenses
Brieven en werken van Petrus Venerabilis
La reconstruction de lábbaye de cluny au XVIIIe siecle; Centre d’Etudes clunisiennes
Sites clunisiens en Europe; Christophe Vorop
Romaanse kunst; Rolf Toman
Cluny, la ville et l’abbaye, Cluny; 1884; Penjon, Auguste
De abdij van Cluny; Centre des Monuments Nationaux
Les Boiserie et les Stalles de l’abbatiale de Cluny installées dans l’église de Soucieu-en-Jarrest; Francois Plassard-Bouguet
Interview met Marcellin Babey; Le Journal 05-12- 2013
https://bmarguery.wordpress.com/la-destruction-de-labbaye-de-cluny
https://passerelles.essentiels.bnf.fr
https://bourgognemedievale.com
https://www.cluny-abbaye.fr
www.persee.fr
www.brionnais.fr
