Saint-Quentin in Bray: de kerk waar een schat gevonden is

ouder is dan de abdij van Cluny

De abdij van Cluny had in de Middeleeuwen honderden priorijen, afhankelijke kloosters, kerken en landgoederen onder haar gezag. Samen vormen zij een netwerk dat zich uitstrekte van Engeland tot Spanje.

Om dit uitgestrekte geheel efficiënt te besturen, ontwikkelt de abdij een hiërarchisch systeem waarin de doyennés (decanaten) een sleutelrol spelen. Zij zorgen voor de verdediging van de bezittingen, de voedselvoorziening, de opvang van reizigers.

Het dagelijkse bestuur ligt in handen van een doyen. Vanuit de decanaten worden de landbouwgronden beheerd, de opbrengsten geïnd en het religieuze leven in de omliggende dorpen georganiseerd. Bray is een van deze decanaten. De kerk van Saint-Quentin vormt er eeuwenlang het bestuurlijke en religieuze middelpunt.

Opmerkelijk is dat deze kerk waarschijnlijk ouder is dan de abdij van Cluny zelf. Bouwkundig onderzoek wijst erop dat delen van het koor mogelijk dateren uit de Merovingische tijd, in de 6e of 7e eeuw. Daarmee behoort Saint-Quentin tot de oudste kerken van Zuid-Bourgogne. Historicus Alain Guerreau noemt het gebouw zelfs “waarschijnlijk het enige in de streek waarin bouwdelen uit vrijwel alle perioden sinds de vermoedelijke stichting nog op hun oorspronkelijke plaats bewaard zijn gebleven”.

Van Breia naar Bray

Het dorp Bray wordt al in de 10e eeuw vermeld in de Chartres (oorkonden) van de abdij van Cluny onder de namen Breia en villa Breia. De naam is waarschijnlijk afgeleid van het Keltische briga, dat ‘hoogte’ betekent, een verwijzing naar de landtong waarop het dorp is gebouwd. De kerk zelf verschijnt voor het eerst aan het begin van de 11e eeuw in een oorkonde van het kapittel van Saint-Vincent in Mâcon als Ecclesia beati Quintini… in villa Brigia.

Hoewel de kerk ouder is dan de abdij van Cluny, raakt haar geschiedenis al vroeg met die van de monniken verweven. In 1237 verwerft de abdij het nabijgelegen château de Boutavent. Daarmee komt ook Bray onder haar wereldlijke gezag. De abt verkrijgt het recht om recht te spreken en de tienden te innen. Het decanaat van Bray wordt daarmee niet alleen een religieus centrum, maar ook een bestuurlijk steunpunt binnen het omvangrijke domein van Cluny.

Het grondgebied van Bray omvat meer dan alleen de parochiekerk. Ook de hermitage Saint-Jean-du-Bois en het landgoed La Malaise maken deel uit van de Cluniacenzer bezittingen. Zij laten zien hoe de abdij haar aanwezigheid organiseert in het Bourgondische landschap.

Een gebouw waarin de eeuwen zichtbaar zijn

Saint-Quentin oogt van buiten als een bescheiden dorpskerk, maar achter de eenvoudige gevel gaat een gebouw schuil dat gedurende bijna duizend jaar steeds werd aangepast en uitgebreid. Anders dan bij veel andere kerken zijn de verschillende bouwfasen nog altijd goed herkenbaar.

Het oudste deel van de kerk lijkt het koor te zijn. Vooral de muren van het oostelijke gedeelte, dat de vorm heeft van een Grieks kruis, worden door onderzoekers als zeer oud beschouwd. Vier halfronde bogen begrenzen deze ruimte. De westelijke boog rust op zuilen met kapitelen die zijn versierd met eenvoudige bladmotieven. Volgens de onderzoekers kunnen de muren van dit gedeelte behoren tot de oorspronkelijke Merovingische kerk. Als die datering juist is, is dit deel van het gebouw enkele eeuwen ouder dan de abdij van Cluny.

Rond de 10e eeuw ondergaat de kerk een ingrijpende verbouwing. Het koor krijgt een koepel, de muren worden verzwaard om het extra gewicht op te vangen en er verrijst een klein romaans schip. In de 12e eeuw wordt het schip verder uitgebreid en waarschijnlijk in de 14e of 15e eeuw krijgt de kerk haar huidige klokkentoren. De ontwikkeling van het gebouw is nog altijd goed te herkennen.

Ook de westgevel is opvallend sober. Slanke steunberen versterken de hoeken van het gebouw. Het eenvoudige rondbogige portaal is opgetrokken uit zorgvuldig gehouwen kalksteen en wordt bekroond door een kleine oculus.

Het Griekse kruis: een zeldzame plattegrond

Het oudste deel heeft de vorm van een Grieks kruis, een opzet die in de Clunisois nauwelijks voorkomt. Het latere schip sluit daar als een afzonderlijk bouwdeel op aan, waardoor de opeenvolgende bouwfasen nog altijd goed herkenbaar zijn.

Ook aan de buitenzijde zijn sporen van de oudste bouwfasen zichtbaar. In de zuidmuur van het koor is nog de omtrek van een vroegere toegang te herkennen. Boven deze dichtgemetselde opening en hoog in de oostgevel is opus spicatum zichtbaar, een karakteristiek visgraatpatroon dat kenmerkend is voor vroege middeleeuwse bouwtechnieken. Zulke details helpen bouwhistorici de verschillende bouwfasen van de kerk te onderscheiden.

Karolingische zuilen en Merovingische muren

Ook binnen zijn de verschillende bouwfasen nog goed herkenbaar. De aandacht wordt al snel getrokken naar de triomfboog tussen schip en koor. Deze rust op twee massieve zuilen, elk uit één blok natuursteen gehouwen, met kapitelen waarvan de vormgeving nog duidelijk aan de Karolingische bouwkunst doet denken. De bladmotieven zijn sober uitgevoerd en op enkele plaatsen zijn nog sporen van de oorspronkelijke beschildering zichtbaar. Het bovenste deel van de kapitelen is versierd met kronkels en tandlijsten. De kapitelen worden doorgaans in de 11e eeuw geplaatst, al sluiten sommige onderzoekers niet uit dat zij ouder zijn of afkomstig zijn uit een eerder kerkgebouw.

Ook het metselwerk van het koor laat zien dat de kerk niet in één bouwperiode is ontstaan. De verschillen in steensoort en metselwijze maken duidelijk dat delen van het koor in verschillende eeuwen zijn gebouwd.

De zijaltaren en het hoogaltaar dateren uit de 18e eeuw. Oorspronkelijk stonden hier vergulde houten beelden van Maria met Kind en van Sint-Quentin. Om ze beter te beschermen zijn deze beelden ondergebracht in een beveiligde kapel van de kerk van Cormatin.

Inscripties vertellen het verhaal van een familie

Een bijzonder onderdeel van het interieur vormen de drie stenen inscripties. De oudste, uit de 15e eeuw, bevindt zich op het spitsbooggewelf van de travee onder de klokkentoren en is in het Latijn opgesteld. Twee andere, uit de 16e eeuw, zijn aangebracht aan de noordmuur van het schip.

De inscripties herinneren aan de familie Desbois, die tussen de 15e en 17e eeuw tot de voornaamste families van de Mâconnais behoorde. Leden van de familie waren de laatste grote baljuws van de streek en minstens twee van hen waren pastoor van Bray. Waarschijnlijk droeg de familie ook bij aan de verbouwingen van de kerk in de 16e eeuw. Hun grafstenen bevinden zich nog altijd in de kerk.

Een van de inscripties vermeldt dat Jocerand Desbois in 1447 bepaalde dat in de kerk van Bray iedere zondag het Libera me voor zijn ziel moest worden gezongen. Om deze blijvende gebedsdienst te bekostigen schonk hij de kerk jaarlijks een wagenlading hooi, afkomstig van een weide aan de Grosne in de parochie Chazelle.

De inscripties leggen nauwkeurig vast welke missen en gebeden voor de overledenen moesten worden opgedragen. Zij geven daarmee een zeldzaam inkijkje in de manier waarop welgestelde families in de late Middeleeuwen hun nagedachtenis verbonden aan de parochiekerk en hoe religieuze verplichtingen en schenkingen met elkaar waren verweven.

De linker inscriptie dateert uit de 15e eeuw, geschreven in het Latijn, bevindt zich op het spitsbooggewelf van de travee onder de klokkentoren.

De rechter inscriptie isn uit de 16e eeuw en bevinden zich aan de noordwand van het schip.

Een onverwachte vondst

Ook de 19e eeuw levert een opmerkelijk verhaal op. Tijdens restauratiewerkzaamheden worden onder de kerkvloer ongeveer veertig gouden munten gevonden met de beeltenissen van Karel VIII, Lodewijk XII en Frans I. Volgens een besluit uit 1841 zijn de munten verdeeld tussen de gemeente en de arbeiders die de schat hadden ontdekt.

In 1873 veroorzaakt een zware storm aanzienlijke schade aan het dak van de kerk. Bij de daaropvolgende herstelwerkzaamheden worden aan de noordzijde van het koor een sacristie en enkele steunberen toegevoegd. Ook deze toevoegingen maken deel uit van de bouwgeschiedenis.

Bray tijdens de Franse Revolutie

Ook de Franse Revolutie laat haar sporen na. De kerk blijft weliswaar onder het patronaat van de bisschop, maar de bezittingen van Cluny worden genationaliseerd.

In 1791 legt de pastoor van Bray de eed af op de de Constitution civile du clergé (Burgerlijke Grondwet van de Geestelijkheid). Daarmee erkent hij de nieuwe kerkorde die de Franse Revolutie heeft ingesteld, waarbij de kerk onder het gezag van de staat kwam te staan.

Twee jaar later wordt de pastoor alsnog gearresteerd en opgesloten in het Ursulinenklooster van Mâcon. Pas in 1795 kwam hij weer vrij. In 1799 is de kerk van Bray als nationaal bezit verkocht. Vanaf 1803 kon het gebouw opnieuw voor de eredienst worden gebruikt.

Zorgvuldig gerestaureerd

De kerk heeft in de loop van de eeuwen verschillende restauraties ondergaan. Blikseminslag, stormschade en slijtage maken regelmatig herstel noodzakelijk. De meest ingrijpende werkzaamheden vinden plaats in 1989 en 1990. Daarbij worden de karakteristieke daken van kalkstenen laves teruggebracht. Na een periode waarin ze door platte dakpannen waren vervangen, krijgt de kerk haar oorspronkelijke aanzicht terug. Alleen de spits van de klokkentoren blijftf met platte pannen gedekt.

Tot in de twintigste eeuw gaat de houten kapconstructie schuil achter een gestuct plafond. Tijdens de restauratie is het stucwerk verwijderd, waardoor het fraaie eikenhouten dakgebinte weer zichtbaar werd. Hoewel het houtwerk grotendeels is vernieuwd, krijgt het een traditionele uitstraling die uitstekend past bij het sobere karakter van de romaanse kerk.

Een kerk die het verhaal van Cluny aanvult

Van een mogelijk Merovingische oorsprong via Karolingische elementen en romaanse uitbreidingen tot de sporen van latere eeuwen: in weinig kerken van de Clunisois zijn zoveel ontwikkelingsfasen nog zo duidelijk zichtbaar. Juist deze opeenvolgende bouwfasen maken Saint-Quentin tot een belangrijk studieobject voor bouwhistorici.

Saint-Quentin laat tevens zien dat de geschiedenis van Cluny niet alleen is terug te vinden in de abdij zelf, maar ook in de kleine dorpskerken die eeuwenlang deel uitmaakten van haar netwerk.