Château Pontus de Tyard: geboorteplaats van een renaissancedenker

Aan de rand van het Bourgondische dorp Bissy-sur-Fley staat het Château Pontus de Tyard,
een eeuwenoud domein van geschiedenis, literatuur en astrologie.

Dit voormalige middeleeuwse versterkte huis torent sinds de 13e eeuw boven het Bourgondische landschap uit,
het is het château waar de 16e eeuwse filosoof, astronoom en dicher Pontus de Tyard woonde.
Pontus maakt van het kasteel een intellectueel toevluchtsoord,
waar wetenschappers en dichters elkaar ontmoeten.

Tegenwoordig draagt het de titel Maison des Illustres,
een erkenning voor huizen die verbonden zijn met grote Franse denkers.

Dit blog gaat specifief over het château Pontus de Tyard,
hier lees je meer over de figuur van Pontus, zijn leven en werk en zijn invloed op het 16e eeuwse denken.

Van verdedigingswerk tot renaissanceresidentie

Het kasteel wordt in de 13e eeuw gebouwd als versterkt huis, bedoeld om het omliggende land te beschermen tegen regionale conflicten en plundertochten. De ligging op een heuvelrug biedt niet alleen veiligheid, maar ook een strategisch uitzicht op de vallei van de Grosne tussen Chalon-sur-Saône en Cluny.

De kern van het complex bestaat uit een ommuurde binnenplaats met zes ronde en vierkante torens, een poortgebouw en een duiventil, symbolen van adellijke aanwezigheid.
Deze basisstructuur is nog steeds herkenbaar en geeft een goed beeld van een middeleeuwse maison forte.

In de eeuwen daarna is het complex uitgebreid, één van de torens, bekend als la Panneterie (ca. 1300), behoort tot de oudste bewaarde delen. Deze toren is, totdat hij wordt dichtgemetseld, de poorttoren die dient als toegang tot de binnenplaats van het kasteel (op de foto kun je de dichtsgemetselde vorm nog zien).

De ronde hoektoen, links van la Panneterie is een kleine verdedigingstoren met een wenteltrap. Onderzoek wijst uit dat deze toren ook uit het begin van de 14e eeuw stamt.

Binnen de muren ontstaat in de loop der tijd een kleine nederzetting van woonvertrekken, landbouwgebouwen en voorraadschuren, die het kasteel tot een zelfvoorzienend domein maakt.

Het château is in ieder geval al in de 12e eeuw in handen van de familie de Tyard.

de familie Thiard

De familie de Thiard / Thyard komt oorspronkelijk uit Saint-Gengoux-le-National. Na 1350, na het huwelijk tussen Claude de Thiard en Françoise de Bissy noemt de familie zich de Thyard de Bissy.

Uit de familie Thyard de Bissy komen veel vooraanstaande geestelijken en hooggeplaatste officieren voort die veelal ook politieke functies bekleden.

16e eeuw: de tijd van Pontus

Op 20 april 1521 wordt Pontus de Tyard geboren op het familiekasteel Bissy-sur-Fley, het château van een invloedrijke Bourgondische familie. Hoewel hij voorbestemd is voor een kerkelijke loopbaan, groeit hij uit tot dichter, humanist en filosoof.

Zijn geboortehuis wordt tijdens zijn leven verbouwd in renaissancestijl: grotere ramen vervangen de smalle schietgaten, in de woonkamers komen hoge schouwen, houten plafonds en studeerkamers worden ingericht. Pontus voegt ook een kapel toe aan het château, passend bij zijn religieuze en intellectuele ambities. Ondanks deze verbouwingen blijft de stijl van het kasteel overwegend Bourgondische gotiek.

De architectuur krijgt een lichter, humanistischer karakter dat past bij de leefwereld van deze bewoners.

Het kasteel heeft twee duiventillen, een teken dat de seigneurs van Bissy rechtspraak uitoefenden. De grotere duiventoren vind je onderaan de boomgaard, de kleinere staat bij de vierkante kasteelkapel.

De tuin herbergt nog altijd een bijzonder element uit zijn tijd: een nauwkeurige zonnewijzer die hij zelf ontwierp, een teken van zijn belangstelling voor astronomie en wiskunde.

Van adellijk domein naar agrarisch erfgoed

Na de dood van Pontus de Tyard in 1605 blijft het kasteel nog generaties in familiehanden, maar de glans vervaagt. In de 17e tot en met 19e eeuw werd het steeds meer gebruikt voor agrarische doeleinden. Binnen de muren komen stallen, schuren en opslagplaatsen. De binnenplaats wordt boerenerf, al blijft de karakteristieke vorm van het kasteel herkenbaar.

In de 19e eeuw raakt een deel van de gebouwen in verval. Sommige structuren verdwijnen, maar het silhouet van het kasteel blijft herkenbaar: de zestienhoekige ommuurde binnenplaats, de torens en restanten van de oude verdedigingsstructuur blijven overeind en vormen een waardevolle historische getuigenis.

In de 19e eeuw raakt het complex gedeeltelijk in verval; sommige gebouwen storten in, andere worden hergebruikt als materiaal voor omliggende boerderijen.

Restauratie en herontdekking

Aan het begin van de 20e eeuw dreigt het kasteel te verdwijnen uit het collectieve geheugen. Pas in de late 20e eeuw groeit de interesse in het Bourgondische renaissance-erfgoed. In 2001 wordt de vereniging Renaissance du Château Pontus de Tyard opgericht met de ambitie om het domein te restaureren en opnieuw betekenis te geven.

Dankzij hun inspanningen is het kasteel vandaag een dynamische culturele plek. Het is officieel erkend als Maison des Illustres en biedt ruimte aan lezingen, concerten, theatervoorstellingen, live kunst en tentoonstellingen. Daarmee staat het kasteel opnieuw in het teken van intellectuele uitwisseling, zoals in de tijd van Pontus zelf.

Een wijngaard vol geschiedenis

Een bijzonder onderdeel van het domein is de erfgoedwijngaard, waarin oude Bourgondische druivenrassen worden bewaard

In de Clos de la Garenne groeien ongeveer vijftig historische variëteiten, van bekende namen als Pinot Noir en Sauvignon Blanc tot vergeten soorten als Fréaux, Romorantin en César. Een tweede wijngaard huisvest tachtig Chardonnay-klonen, een ongewoon brede verzameling van deze belangrijke Bourgondische druif.

Beide wijngaarden zijn vrij toegankelijk, wat bijzonder is voor dit soort collecties die elders vrijwel altijd gesloten blijven voor het publiek. De vereniging produceert er wijnen die aansluiten bij de smaak van de 16e eeuw, waaronder de clairet Pasithée, genoemd naar de muze van Pontus de Tyard.

Op verschillende plaatsen in Frankrijk bestaan dergelijke conservatoires, maar deze is vrij toegankelijk, wat het tot een uitzonderlijke locatie maakt voor bezoekers én wijnliefhebbers.

Schetswandeling tussen het Bourgondisch landschap

Rond het château loopt een wandelpad, de Garenne Trail, een mooie route om te lopen.
Langs dit traject staan vier tekentafels opgesteld waar bezoekers worden uitgenodigd om de kleuren en contouren van het Bourgondische landschap vast te leggen, precies zoals Tyard het ooit bezongen zou hebben.

Oorspronkelijk stond er rond het hele landgoed, kasteel, wijngaard, boomgaard, tuin en bos een hoge muur. In het bos vind je nog sporen van deze oude muur.

Hoewel het kasteel zelf centraal staat, blijft de herinnering aan Pontus de Tyard aanwezig. Hij is een humanistisch dichter, astronoom, filosoof en later bisschop van Chalon-sur-Saône. Als lid van de Pléiade vervult hij een belangrijke rol binnen de literaire vernieuwing van de Franse Renaissance.

Zijn figuur geeft het kasteel een extra historische en culturele dimensie, maar het domein vertelt ook een eigen verhaal, één van bouwkunst, wijnbouw en herwaardering door de eeuwen heen.

Historisch fruitsoorten

Het kasteel herbergt niet alleen wijngaarden, maar ook een boomgaard met historische fruitsoorten, in de boomgaard staat bij iedere boom een klein paneel dat je vertelt over de naam en eigenschappen van de boom.

Een bezoek aan château Pontus de Tyard

Het kasteel is van juni tot en met september geopend voor rondleidingen. Groepen vanaf acht personen kunnen het hele jaar door op afspraak terecht. De wijngaarden en wandelpaden zijn vrij toegankelijk. Loop ook door het buxus- en eikenbos en ga op zoek naar de kleine kapel die herinnert aan de spirituele kant van zijn beroemde bewoner.

Op de binnenplaatst van het kasteel, bij de boomgaard en de wijngaard zijn veel informatieborden geplaatst, wat een bezoek erg interessant maakt.

Binnen in het hoofdgebouw liggen vier ruime kamers met open haarden en studeerkamers als stille getuigen van de tijd waarin Pontus de Tyard schreef en dacht bij kaarslicht. Het hoofdgebouw mag je alleen in met een gids.

In 2021 werd het 500-jarig jubileum van Pontus de Tyard nationaal gevierd onder auspiciën van het Franse Ministerie van Cultuur, een bevestiging van de blijvende betekenis van zijn geboorteplaats.

Wie het kasteel van Pontus de Tyard bezoekt, wandelt niet alleen door de Bourgondische natuur, maar ook door de tijd, langs de sporen van een dichter die de wereld probeerde te begrijpen in al haar kleuren, klanken en smaken.

Château Pontus de Tyard
Place de Pontus de Tyard
Bissy-sur-Fley

geopend van juni t/m september: 14.30 – 18.30