de grote kerken van Mâcon

Voor een kleine stad heeft Mâcon veel grote kerken,
de oude kathedraal Saint-Vincent uit de 6e eeuw,
de Saint-Pierre in het hart van de stad
en de nieuwe gotische kathedraal Saint-Vincent.

Vieux Saint-Vincent: de oude kathedraal van Mâcon

Mâcon heeft niet één, maar twee kerken die de naam Saint-Vincent dragen. De huidige Saint-Vincent is de nieuwe kathedraal, gebouwd nadat de middeleeuwse kathedraal tijdens de Franse Revolutie grotendeels werd afgebroken.

Van die oude kathedraal, de Vieux Saint-Vincent, zijn tegenwoordig alleen het westelijke deel met het narthex, de twee torens en de verbinding ertussen bewaard gebleven. Juist deze resten vertellen een bijzonder verhaal over de middeleeuwse geschiedenis van Mâcon.

Van vroegmiddeleeuwse kathedraal naar romaanse kerk

Al in de 6e eeuw stond in Mâcon een kathedraal. De kerk werd in de daaropvolgende eeuwen verschillende keren herbouwd, mede omdat de ondergrond van zand en rivierafzettingen van de Saône weinig stabiel is. Onder de huidige resten zijn sporen gevonden van een ouder gebouw, waaronder muren met opus spicatum: stenen die in een kenmerkend visgraatmotief zijn gelegd. Deze resten worden in verband gebracht met een vroegmiddeleeuwse, mogelijk Karolingische bouwfase.

De kathedraal die daarna verrees, kreeg een overwegend romaanse uitstraling. In de architectuur zijn ook Lombardische elementen herkenbaar, zoals de decoratieve banden en kleine boogfriezen op de gevel.

Later werd de kathedraal opnieuw uitgebreid en aangepast. Vooral in de 13e eeuw kreeg het gebouw gotische elementen. Zo werden delen van de torens verhoogd en veranderden ook delen van de kerk zelf. De Vieux Saint-Vincent was daardoor geen gebouw dat in één keer werd neergezet, maar een kerk die zich gedurende eeuwen bleef ontwikkelen.

de narthex en de torens

Een belangrijke bouwfase vond plaats aan het begin van de 12e eeuw, tijdens het episcopaat van Bérard de Châtillon. In deze periode kreeg de kathedraal aan de westzijde een monumentaal narthex, een voorportaal vóór de eigenlijke kerk. de huidige narthex dateert uit het midden van de 12e eeuw en behoort tot de belangrijkste overgebleven romaanse delen van de kathedraal.

Ook de twee torens laten verschillende bouwperioden zien. Hun vierkante onderbouw lijkt uit de 11e eeuw te stammen, terwijl de achthoekige bovenste delen in de 13e eeuw werden toegevoegd. Daardoor hebben de torens een opvallend uiterlijk: onderaan massief en eenvoudig, bovenaan slanker en duidelijk anders van vorm. Samen met de narthex vormen ze het meest herkenbare deel van de oude kathedraal.

een kathedraal die steeds verder achteruitging

De kerk kreeg in de loop der eeuwen te maken met branden, beschadigingen en bouwkundige problemen. De instabiele bodem maakte het onderhoud extra lastig. Ook tijdens de godsdienstoorlogen liep de kerk schade op.

Na de Franse Revolutie werd de kathedraal tijdelijk ingericht als Temple de la Raison, de Tempel van de Rede. Dit was na de Revolutie het lot van vele kerken in Frankrijk, christelijke gebouwen werden omgevormd tot atheïstische tempels.

Daarna werd het gebouw als nationaal bezit verkocht. De slechte bouwkundige toestand gaf uiteindelijk de doorslag: in 1799 werd de kathedraal grotendeels afgebroken. De middeleeuwse nef, het transept en het koor verdwenen. Alleen het westelijke deel bleef behouden: het narthex, de twee torens en de verbinding ertussen. Wat nu overblijft, is daardoor maar een klein deel van de oorspronkelijke kathedraal.

Het portaal herbergt het Musée lapidaire dat (nog) niet voor publiek geopend is.

het bijzondere tympaan

Wanneer je de Vieux Saint-Vincent bezoekt, moet vooral letten op het romaanse timpaan boven de ingang van het narthex. Het dateert uit het begin van de 12e eeuw en is opgebouwd uit vijf horizontale registers met scènes uit het Laatste Oordeel. Het is een bijzonder voorbeeld van de romaanse beeldhouwkunst en valt op door zijn uitzonderlijke iconografie.

Op het onderste deel zijn de uitverkorenen en de verdoemden te zien, terwijl daarboven de opstanding van de doden wordt uitgebeeld. Opvallend is dat Christus tweemaal op het timpaan voorkomt. Bij de toegang tot het paradijs worden de uitverkorenen door Christus ontvangen, terwijl de aartsengel Michaël de uitverkorenen van de verdoemden scheidt. Deze voorstelling wijkt af van de gebruikelijke iconografie, waarin juist de apostel Petrus vaak bij de hemelpoort staat.

Het timpaan behoort daarmee tot de opmerkelijkste onderdelen van de Vieux Saint-Vincent. De sculpturen zijn in de loop van de eeuwen beschadigd, onder andere tijdens de godsdienstoorlogen, maar de hoofdopzet van het Laatste Oordeel is nog altijd goed herkenbaar.

oud en nieuw

De nieuwe Saint-Vincent kreeg na de sloop van de oude kathedraal dezelfde naam. Om het onderscheid te maken, werd de middeleeuwse kerk voortaan de Vieux Saint-Vincent genoemd.

Mâcon als bisschopsstad: twee synodes in de vroege Middeleeuwen

Al in de 6e eeuw ontwikkelt Mâcon zich tot een belangrijk kerkelijk centrum. De eerste bisschop van wie we met zekerheid weten, is Placide, die in 538 wordt genoemd. Waarschijnlijk werd het bisdom in deze periode gevormd, op het grondgebied van oudere bisdommen van Autun en Lyon.

De betekenis van Mâcon als bisschopsstad blijkt al snel uit de synodes die hier worden gehouden. In 581 of 582 komen bisschoppen uit het Frankische rijk in Mâcon bijeen voor een synode. Zij bespreken vooral het gedrag en de levenswijze van geestelijken, maar nemen ook maatregelen die de positie van joden in de samenleving beperken. Zo wordt christenen verboden om aan maaltijden van joden deel te nemen.

Een paar jaar later, in 585, volgt een tweede grote synode. Daar worden onder meer de zondagsrust en het betalen van tienden aan de kerk geregeld. Een opvallend voorschrift bepaalt bovendien dat een priester die te veel heeft gegeten of dronken is, geen eucharistie mag vieren. De besluiten laten zien hoe ver de kerkelijke autoriteit in die tijd reikte: van het gedrag van geestelijken tot het dagelijks leven van de bevolking.

Mâcon en de abdij van Cluny

Eeuwen later ontstaat er een heel andere machtsstrijd, ditmaal tussen de bisschop van Mâcon en de abdij van Cluny. Cluny lag binnen het bisdom Mâcon, maar de abdij wist in de 11e eeuw steeds meer kerkelijke zelfstandigheid te verwerven. Dat leidde regelmatig tot conflicten met de bisschop, die formeel nog steeds kerkelijk gezag over het gebied had.

Een van de bekendste confrontaties vond plaats tussen Hugues de Semur, abt van Cluny, en bisschop Drogon van Mâcon. Het conflict draaide onder meer om de rechten van de bisschop binnen de gebieden van Cluny. Drogon probeerde zijn gezag te laten gelden, maar kreeg daarbij te maken met de uitzonderlijke positie die Cluny dankzij pauselijke privileges had verworven. Uiteindelijk werd de bisschop door een kerkelijke vergadering veroordeeld.

In 1120 kwam het opnieuw tot een ernstig conflict. Bisschop Bérard de Châtillon legde de kerk van Saint-Odon in Cluny een interdict op, waardoor er geen openbare erediensten meer mochten plaatsvinden. Ook liet de bisschop monniken van Cluny uit hun kluizen in de omgeving verdrijven. De strijd maakte duidelijk hoe moeilijk het was om de verhouding tussen de traditionele bisschoppelijke macht van Mâcon en de steeds zelfstandiger wordende abdij van Cluny in evenwicht te houden.

Saint-Pierre van Mâcon

Saint-Pierre: kijken, ontdekken en omhoogkijken

Aan de Place Saint-Pierre, midden in Mâcon en tegenover het stadhuis, staat de imposante Église Saint-Pierre. De kerk wordt tussen 1859 en 1865 gebouwd naar ontwerp van André Berthier.
Hij koos voor een neoromaanse vormgeving met een monumentale gevel van drie verdiepingen en twee elegante klokkentorens. De hoge stenen spitsen geven de kerk een opvallend harmonieus silhouet en maken haar al van ver herkenbaar in het stadsbeeld.

André Berthier is ook de architect van de Sacré-Coeur in Charolles, een kerk die qua ontwerp lijkt op de Saint-Pierre in Mâcon. Hij was een leerling van Viollet-le-Duc.

een beroep op Napoleon III

De bouw van de Saint-Pierre verliep niet zonder problemen. In 1860 dreigt het geld op te raken en is er nog 200.000 francs nodig om de kerk af te bouwen. Toevallig brengt Napoleon III op 24 augustus van dat jaar een bezoek aan Mâcon.

Pastoor Jean-Claude Naulin, die die dag uit handen van de keizer de onderscheiding van het Legioen van Eer zou ontvangen, ziet zijn kans schoon. Samen met de prefect van Saône-et-Loire brengt hij het geldprobleem van zijn kerk ter sprake. Napoleon III geeft daarop opdracht om de nodige maatregelen te onderzoeken om de financiering rond te krijgen.

De ontmoeting heeft een onverwacht voordeel voor Mâcon: de pastoor gaat niet alleen met een onderscheiding naar huis, maar weet ook de aandacht van de keizer te vestigen op de kerk die nog in aanbouw is, en met succes

de drie tympanen van de kerk

Vooral de gevel aan de Place Saint-Pierre verdient aandacht. Deze bestaat uit drie verdiepingen en heeft drie toegangsportalen met halfronde bogen. Boven iedere ingang bevindt zich een gebeeldhouwd timpaan.

In het middelste timpaan is het Laatste Oordeel afgebeeld. Rechts daarvan, gezien vanaf het plein, is de tenhemelopneming van Maria te zien en links de marteldood van de apostel Petrus aan het kruis, herkenbaar aan het kruis dat ondersteboven staat afgebeeld.

een kerk met veel kapellen

Binnen is de sfeer heel anders. De kerk is eerder donker en plechtig dan licht en helder. De hoge middenbeuk wordt aan weerszijden geflankeerd door zijbeuken, die elk toegang geven tot zes kapellen.

In het koor bevinden zich bovendien vijf straalvormige kapellen. Juist daar is veel te ontdekken: de kapellen en het interieur werden aangekleed door verschillende vooraanstaande kunstenaars uit de 19e eeuw. Onder hen waren de decoratieschilders Jean-Baptiste Beuchot, Édouard Krug en Victor Bussière. Voor het glas-in-lood werd een beroep gedaan op de Parijse kunstenaar Édouard Didron.

Een galerij op hoogte en een Vietnamese kunstenaar

Een bijzonder aandachtspunt is de galerij die hoog boven de bogen door de kerk loopt. Deze geeft het interieur een extra verdieping en zorgt ervoor dat je blik steeds weer omhoog wordt getrokken.

Direct bij binnenkomst, in de eerste kapel rechts, bevindt zich een groot fresco van de Vietnamese kunstenaar Mai-Thu. Hij schilderde het werk in 1941 ter herinnering aan de slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog. Het is een opvallend modern element in deze 19e-eeuwse kerk en vormt een mooi contrast met de oudere religieuze kunst.

De kerk heeft een prachtigorgel in het koor, in 1866 gebouwd door de beroemde orgelbouwer Aristide Cavaillé Coll.

Melchisedek

In de kapel Notre-Dame-de-Lorette staat een bijzonder witmarmeren altaarreliëf, het Offer van Melchisedek, gebeeldhouwd door de Lyonse kunstenaar Michel Perrache (1685–1750).

Het reliëf toont het Bijbelse verhaal waarin Melchisedek brood en wijn aanbiedt aan Abraham, een voorafbeelding van het eucharistische offer. Melchisedek is afgebeeld in priestergewaad en draagt een kroon. Hij reikt het brood aan Abraham, die als een Romeinse krijger is voorgesteld, compleet met harnas en helm en met zijn hand rustend op de knop van zijn zwaard.

Het beeldhouwwerk is afkomstig uit de voormalige karmelietenkerk van Mâcon en werd later overgebracht naar de Saint-Vincent. Het behoort tot de historische kunstwerken die in de kerk als Monument historique zijn beschermd.

twaalf apostelen

Een bijzonder kunstwerk is het retabel van de Twaalf Apostelen, gemaakt door de Mâconse Ateliers Barbaroux aan het einde van de 19e eeuw.

De twaalf apostelen zijn verdeeld over twee gebeeldhouwde panelen, met op ieder paneel zes figuren. Het werk past mooi bij de neoromaanse kerk, die in dezelfde periode werd gebouwd en ingericht.

Saint-Vincent

Na de Franse Revolutie heeft Mâcon behoefte aan een nieuwe grote kerk. De oude kathedraal, tegenwoordig de Vieux Saint-Vincent, is door eeuwen van beschadigingen, godsdienstoorlogen en bouwkundige problemen in zo’n slechte staat geraakt dat zij in 1799 grotendeels wordt afgebroken.

Voor de nieuwe kerk kiest men een andere plek, maar wel een locatie met een lange religieuze geschiedenis. Hier stond eerder de collegiale kerk Saint-Pierre, een van de oudste kerken van Mâcon, die aan het einde van de 18e eeuw werd afgebroken.

Volgens de overlevering stond op deze plaats zelfs in de Romeinse tijd al een tempel.

keizerlijk decreet

De bouw van de nieuwe kerk komt tot stand dankzij Napoleon Bonaparte. Na zijn bezoek aan Mâcon in 1805 stelt hij per keizerlijk decreet een aanzienlijk bedrag beschikbaar voor een nieuwe plaats van eredienst. De plannen worden gemaakt door Guy de Gisors, een van de officiële architecten van het Empire, die ook het Palais Bourbon en de Madeleine in Parijs ontwierp. De kerk krijgt een neoklassiek uiterlijk, met twee forse vierkante torens aan de voorzijde.

De politieke gebeurtenissen rond Napoleon zijn vervolgens letterlijk terug te zien in de naam van de kerk.

een kerk met drie namen

Aanvankelijk heet de kerk Saint-Napoléon, naar de keizer die de bouw mogelijk maakte.
Na Napoleons troonsafstand in 1814 krijgt zij de naam Saint-Louis, als eerbetoon aan koning Lodewijk XVIII.
Wanneer Napoleon tijdens de Honderd Dagen terugkeert van Elba, krijgt de kerk opnieuw de naam Saint-Napoléon.
Na zijn definitieve nederlaag bij Waterloo volgt de definitieve naamwisseling naar Saint-Vincent, naar de patroonheilige van de voormalige kathedraal. Bij de officiële inwijding in 1816 wordt de kerk gewijd aan Saint-Vincent en Saint-Louis.

Ook het plein verandert in de loop der tijd van naam: van Place Napoléon naar Place d’Armes en uiteindelijk naar de huidige Place de la Paix.

verrassend interieur

De buitenkant van de Saint-Vincent is vrij streng en neoklassiek. Binnen wacht echter een heel andere ervaring.

Zodra je de kerk binnenstapt, opent zich een indrukwekkende ruimte met hoge zuilen, schilderingen, glas-in-lood en talrijke kunstwerken. De kerk is van buiten misschien niet de meest opvallende van Mâcon, maar van binnen des te meer. Voor mij is het interieur van de Saint-Vincent een van de verrassingen van Mâcon.

De hoge ruimte, de zuilen, de schilderingen en vooral de vele gebrandschilderde ramen geven de kerk een veel rijkere uitstraling dan de gevel doet vermoeden.

De vele gebrandschilderde ramen die het interieur zoveel kleur geven, maakten geen deel uit van het oorspronkelijke ontwerp. Ze werden later in de 19e eeuw vervaardigd door het Lyonse atelier van glazenier Jean-Baptiste Barrelon.

Een bijzonder raam toont Saint-Vincent en Saint-Louis en op de achtergrond de twee Saint-Vincentkerken van Mâcon: de oude kathedraal waarvan alleen de resten bewaard zijn gebleven en de nieuwe kerk waarin je zelf staat. Zo vertelt het glas-in-loodraam in één beeld de geschiedenis van beide kerken.

In de zuidelijke toren bevindt zich een beiaard met een bijzondere geschiedenis. Een deel van de klokken is gegoten uit het metaal van kerkklokken die tijdens de Franse Revolutie uit de kerken van Mâcon werden geroofd en omgesmolten. Hun metaal werd later opnieuw gebruikt voor de klokken van de Saint-Vincent.

Boven de hoofdingang bevindt zich een schildering van het martelaarschap van Vincentius van Zaragoza, de heilige aan wie de kerk is gewijd. Vincentius was een Spaanse diaken die aan het begin van de 4e eeuw tijdens de christenvervolgingen werd gemarteld. Zijn verering verspreidde zich later ook in Bourgondië en verklaart waarom zijn naam verbonden raakte met de oude én de nieuwe kathedraal.

Juist het contrast tussen de vrij sobere buitenkant en het rijke interieur maakt dat je de Saint-Vincent bij een bezoek aan Mâcon eigenlijk niet mag overslaan.

een schilderij van Jacques-Louis David

Een van de grootste kunstschatten van de Saint-Vincent hangt in het koor: Le Christ en croix van Jacques-Louis David. Het schilderij dateert uit 1782 en is daarmee ouder dan de kerk zelf. David maakte het oorspronkelijk in opdracht van Louis de Noailles en zijn vrouw voor hun privékapel bij de Parijse kapucijnen. Tijdens de Franse Revolutie werd het schilderij in beslag genomen. Uiteindelijk kwam het in Mâcon terecht en werd het vanaf 1818 voor de nieuwe kerk bestemd.

David zou later uitgroeien tot een van de beroemdste schilders van Frankrijk en nauw verbonden raken met Napoleon. Zijn bekendste werk uit die periode is De kroning van Napoleon en Joséphine, waarin hij de keizerlijke ceremonie op monumentale wijze vastlegde.

David is echter niet de enige schilder die in de Saint-Vincent is vertegenwoordigd. Verspreid door de kerk hangen verschillende bijzondere werken, waaronder De geboorte van Maria, Het martelaarschap van de heilige Bartholomeus en Jezus onder de schriftgeleerden.

Een bijzonder werk is het 17e-eeuwse Christus en de berouwvolle zondaars van de Vlaamse schilder Johann Boeckhorst. Het schilderij is lange tijd beschouwd als De verschijning van Christus aan Maria Magdalena na de verrijzenis, maar kunsthistorisch onderzoek heeft inmiddels tot een andere interpretatie geleid. Samen met het werk van Jacques-Louis David en de andere schilderijen vormen deze werken een verrassend rijke collectie.

Laatste afscheid van Alphonse de Lamartine in de Saint Vincent

De Saint-Vincent speelt een belangrijke rol bij het afscheid van een van de beroemdste inwoners van Mâcon: Alphonse de Lamartine, dichter, schrijver en politicus.

Lamartine overlijdt op 28 februari 1869 in Parijs. Zijn familie weigert het aanbod van de keizerlijke regering voor een nationale begrafenis af. Lamartine zou niet in Parijs worden begraven, maar in zijn geliefde Bourgogne.

In de vroege ochtend van 4 maart 1869 arriveert zijn kist per trein in Mâcon. Vandaar werd het lichaam naar de Saint-Vincent gebracht. In de kerk en op de toenmalige Place d’Armes verzamelde zich een enorme menigte om afscheid te nemen van de dichter die zo sterk met Mâcon en de streek verbonden was.

Na de plechtigheid vertrekt de rouwstoet naar Saint-Point. Daar werd Lamartine begraven bij zijn geliefde Château de Saint-Point. De Saint-Vincent was die dag het middelpunt van een indrukwekkend openbaar afscheid van de man wiens naam nog altijd onlosmakelijk met Mâcon is verbonden.

Saint-Laurent-sur-Saône

Aan de overkant van de Saône ligt Saint-Laurent-sur-Saône. Vanaf de Quai Lamartine zie de église Saint-Laurent prachtig liggen.
Saint-Laurent-sur-Saône ontwikkelt zich vanaf de vierde eeuw rond de oude abdij Saint Laurent Oultre le Pont.

De kerk hoort oorspronkelijk bij de abdij. In de 11e eeuw bestaat de abdij niet meer, maar blijft de Romaanse kapel dienst doen als parochiekerk. Ook deze kerk lijdt onder de Franse Revolutie en raakt zijn bestemming kwijt, het gaat dienst doen als gemeenschappelijke hal en vervolgens als graanpakhuis.

Na de brand van 19 maart 1804 was er voor de kerk geen redden meer aan. Men besluit tot het bouwen van een nieuwe kerk, bijna op de plaats van de oude Saint-Laurent. In 1853 start de bouw, in 1875 volgt de bouw van de klokkentoren, vervolgens de drie toegangsdeuren in 1890 en tot slot de sacristie in 1893.

Église Saint-Laurent is een kerk in neogotische stijl, 60 meter lang en 22 meter breed met veel gebeeldhouwde decoratie. Als je hier bent, loop dan ook zeker even naar binnen en bekijk de schilderijen uit de 17e en 18e eeuw, zichtbaar in het schip en de kapellen.
En sta even stil bij het orgel dat vanwege zijn schitterende klank geclassificeerd is als monument historique.

bronnen

Saône-et-Loire; Philippe Ménager
Bourgogne Magazine 1996
Images de Saône-et-Loire
www.academiedemacon.fr
bourgognemedievale.com
www.wikipedia.fr
www.saintlaurentsursaone.fr