Chapaize: een dorp tussen heuvels, bossen en eeuwenoude wegen

Tussen Cluny en Tournus, in de glooiende landschappen van de Mâconnais, ligt Chapaize:
een klein dorp met een grote geschiedenis.

De streek staat bekend om haar indrukwekkend aantal romaanse kerken,
maar zelfs tussen al deze architectonische schatten neemt de église Saint-Martin van Chapaize een unieke plaats in,
als een van de best bewaarde romaanse kerken van de Saône-et-Loire.

Maar Chapaize is meer dan haar kerk,
ook het dorp zelf, met haar oude huizen, restaurants en legende is een bezoek waard.

Campus

Het dorp vindt zijn oorsprong op een plek waar al in de oudheid mensen leefden. De kruising van twee Romeinse wegen bevorderde vroege nederzettingen, zoals blijkt uit Merovingische en Bourgondische graven die in de omgeving zijn gevonden.

De naam Chapaize zou afstammen van het Latijnse campus, ‘vlakte na een bosdoortocht’, passend voor een nederzetting die als open plek ontstond aan de rand van eeuwenoud woud. Waarschijnlijk heeft deze benaming te maken met de pelgrim die uit de bossen kwam nadat hij de Col des chèvres was overgestoken.

Lang voor de bouw van de kerk is Chapaize al een bewoonde plek. Archeologische sporen getuigen van vroege bewoning nabij het kruispunt van twee Romeinse wegen. Waarschijnlijk is een bron de aanleiding geweest voor de eerste bewoners om hier neer te strijken.

Het landschap is er een van contrasten: oostelijk de dichte beukenbossen, westelijk kalksteenhellingen, in het midden vruchtbare vlaktes vol vijvers en landbouwgrond.

Een heilige bron en nederige monniken

De geschiedenis van het dorp wordt in de 10e eeuw bepaald door een kleine groep benedictijnse monniken. Aangelokt door de oude heilige bron, gewijd aan Saint-Léger, vestigen zij zich hier als kluizenaars. Al snel volgt de bouw van een kleine hermitage, daarna een klooster en uiteindelijk, in de eerste helft van de 11e eeuw, de kerk die Chapaize beroemd zou maken.

De priorij is afhankelijk van de abdij Saint-Pierre in Chalon-sur-Saône en functioneert vermoedelijk als noviciaat, waar jonge monniken hun religieuze vorming ontvangen. Slechts één gebouw uit die tijd staat nog overeind: de indrukwekkende kerk Saint-Martin, wat een van de best bewaarde romaanse kerken van de Bourgogne is. De overige kloostergebouwen van Chapaize verdwijnen in de 17e eeuw.

De ligging van Chapaize zorgt eeuwenlang voor rivaliteit tussen de seigneurs van Cormatin en Uxelles, die vochten om de inkomsten uit de omliggende bossen en landbouwgronden. Documenten wijzen erop dat beide families rechten uitoefenden, wat leidde tot juridische conflicten tot in de 16e eeuw. Het dorp was dus nooit enkel het domein van de monniken, het zat verweven in een feodaal netwerk dat de regio eeuwenlang kenmerkte.

Saint-Martin: meesterwerk van vroeg-bourgondische romaanse kunst

De kerk Saint-Martin, gebouwd rond 1030, is een van de oudste en best bewaarde romaanse kerken van Zuid-Bourgondië. Het gebouw, opgetrokken uit lokale kalksteen, heeft een zeldzame soberheid en elegantie. De plattegrond omvat drie beuken zonder transept, een halfronde apsis en twee zijkapellen.

Het interieur ademt rust: zachte lichtval, strakke lijnen en een architectuur die eerder aan Lombardije doet denken dan aan Bourgondië.
De hoge klokkentoren vertoont opvallende gelijkenissen met Lombardische campaniles (losstaande klokkentorens), wat erop wijst dat de bouw mogelijk werd uitgevoerd door metselaars uit Noord-Italië, een vermoeden dat we vaker hebben in deze regio, bijvoorbeeld bij de kerk van Anzy-le-Duc.

een kerk die de eeuwen trotseerde

In de 12e eeuw stort het oorspronkelijke tongewelf van het schip in en wordt het vervangen door een spits tongewelf. De zijbeuken kregen kruisgewelven, typisch voor de overgang naar de hoogromaanse stijl. De kerk is gewijd aan Saint-Martin van Tours, een van de meest vereerde heiligen van het middeleeuwse Europa.

Een bijzonder detail is de vergulding van de windwijzer op de klokkentoren. Deze is in de 20e eeuw opnieuw verguld met hetzelfde bladgoud als de vlam van het Vrijheidsbeeld, drie keer dikker dan normaal, om beter bestand te zijn tegen de elementen.

Rondom de kerk bevindt zich de oude begraafplaats, sinds 1941 beschermd, herkenbaar aan de ommuring en vier grote platanen die de plek omzomen. Hier lees je een volledig blog over de Saint-Martin van Chapaize.

Het dorp rondom de kerk: erfgoed en levende traditie

Hoewel de priorij niet meer bestaat, bleef de structuur van het dorp sinds de Revolutie vrijwel onveranderd. De priorijgebouwen lagen in het zuidelijke deel van het dorp, waar nu huizen, de hoofdstraat en de bezoekersparkeerplaats staan.

De Mairie van Chapaize is uitzonderlijk mooi en draagt bij aan het bijzondere karakter van het dorp.

Achter hoge muren gaat het Château de Chapaize schuil, een landhuis uit de 18e en 19e eeuw met twee torens. In de 19e eeuw deed het dienst als meisjesschool, gerund door nonnen.

Bij de zuidelijke ingang van het dorp is de arbre de la Liberté geplant ter herdenking van de tweehonderdste verjaardag van de Revolutie en verguld door de inwoners.

de pastorie, legendarische pastoor en de legende van Chapaize

De 18e-eeuwse pastorie, gebouwd door pastoor François Martinsa, staat nog steeds achter de kerk en is nu privébezit. Aan de toegangspoort herdenkt een plaquette Nicolas Genost de Laforest, een van de bekendste pastoors van Chapaize.

In de schaduw van de romaanse kerk van Saint-Martin, woont in de achttiende eeuw een priester die de geschiedenis en de volksverbeelding diep zou tekenen: Nicolas Genost de Laforest.

Waarom hield hij zulke korte misvieringen?
Lees hier het historische verhaal (of legende?) van deze beroemde pastoor.

Een landschap vol contrasten

De oostelijke helling is dicht begroeid met beuken en haagbeuken en vormt la forêt domaniale de Chapaize, 460 hectare groot. De oude grenspalen met fleur-de-lis verwijzen naar de tijd dat dit gebied een koninklijk jachtterrein was. In het zuiden sluit het bois communal du Troncis de vlaktes af.

Aan de westelijke rand domineert la butte d’Uxelles het landschap, met een hoogte van 310 meter, zichtbaar tot aan de uitlopers van de Clunisois en de Mâconnais. Deze kalkstenen uitloper wordt bekroond door een kasteel, omgeven door bomen, waar de feodale omheining te herkennen is aan sporen van muren en hekken.

Dit gebied omvat de gehuchten Bessuge en Les Bidolets, die zijn aangelegd als straatdorpen: de huizen liggen rond een hoofdstraat die naar loodrechte steegjes leidt.
Ten noorden van Bessuge biedt het uitkijkpunt Carrouge een panoramisch uitzicht over het omliggende landschap.

vlakten en vijvers vol biodiversiteit

Aan de voet van het beboste massief slingert de beek Besançon, een zijrivier van de Grison, die weer een zijrivier van de Grosne is. De omliggende klei-, kalksteen- en leemgronden ontwikkelden vruchtbare grond voor grootschalige graangewassen (tarwe, koolzaad en zonnebloem) en weilanden voor de veeteelt. De vele vijvers huisvesten beschermde soorten zoals de geelbuikpad en de witklauwkreeft, waardoor het gebied deel uitmaakt van Natura 2000.

de kalksteenhelling met wijnbouw

In het westen rijst de heuvel van Uxelles op, bekroond met een kasteel. Deze zonbeschenen hellingen zijn samen met de oostelijke helling bedekt met wijngaarden die bekende appellations voortbrengen: Mâcon-Villages, Mâcon en Bourgogne, met druivenrassen als Chardonnay, Aligoté, Gamay en Pinot Noir.

Chapaize vandaag

Chapaize is een dorp waar geschiedenis tastbaar is in elke steen en elk landschap. De romaanse kerk domineert nog steeds het panorama, zichtbaar vanaf de omliggende wegen en velden – precies zoals de benedictijnen het duizend jaar geleden bedacht hebben.

Langs de hoofdstraat van dit kleine dorp ligt een pittoresk dorpsplein met drie restaurants, Le Saint-Martin, Volpiano Café en La Table de Chapaize. Ook kent het dorp een pottenbakkerij en een kunstgalerie.

Op zondagochtend komt het dorp tot leven tijdens een kleine biologische markt met lokale producenten.
Aan het eind van het dorp ligt een parkeerplaats, zodat het dorp niet overspoeld wordt met geparkeerde auto’s en motoren.

Wie Chapaize bezoekt, treft geen toeristische drukte, maar rust, natuur en bijzonder erfgoed. Het is een plek waar de Bourgogne haar meest authentieke gezicht toont: ingetogen, tijdloos en rijk aan verhalen.

Van Chapaize naar Lancharre

De gemeente Chapaize heeft een prachtige wandeling uitgezet langs de velden van Chapaize naar Lancharre en door het Bois des Brosses weer terug naar Chapaize.