Hugues de Semur: architect van het middeleeuwse Cluny

Op 1 mei 2024 vierde Cluny de duizendste geboortedag van abt Hugues de Semur (1024–1109),
Hugues de Semur wordt als Hugues de Cluny een van de meest invloedrijke abten van de Middeleeuwen.

Als zesde abt van Cluny leidt hij de abdij meer dan zestig jaar
en is hij de bouwer van de imposante Maior Ecclesia, ook wel Cluny III genoemd.
De abdij van Cluny is dan het machtigste klooster van Europa.

Hugues staat zestig jaar lang aan het hoofd van de orde van Cluny,
een periode waarin de abdij uitgroeit tot een netwerk van meer dan tienduizend monniken,
deze benedictijnse abdij was het spirituele hart van Europa.

Abt Hugues de Semur is niet alleen een organisator en bouwer, maar ook een visionair.
Hij combineert diplomatie, liturgische vernieuwing en monastieke hervorming op een schaal die zijn tijd ver vooruit was.

Jeugd en roeping

Hugues wordt op 13 mei 1024 geboren in Semur-en-Brionnais als zoon van Dalmace de Semur, ook wel bekend als Dalmas le Grand, en Aremburge de Bourgogne, dame de Vergy. Hij is zoon in een van de machtigste adellijke families van Bourgondië.

Zijn nicht Reingarde, getrouwd met Maurice-Pierre de Montboissier, is de moeder van Pierre-Maurice de Montboissier, de latere abt van Cluny bekend onder de naam Petrus Vénérabilis.

Zijn moeder hoopt op een kloosterleven voor haar zoon, zijn vader daarentegen droomt van een ridderlijke carrière. Hugues kiest van jongs af aan resoluut voor de geestelijke weg.

Zijn vader vertrouwt hem uiteindelijk toe aan zijn oudoom Hugo, bisschop van Auxerre, om zich voor te bereiden op het priesterschap. Onder deze bescherming ontvangt Hugues zijn vroege opleiding aan de kloosterschool, verbonden aan de priorij van Saint-Marcel-lès-Chalon.

Op veertienjarige leeftijd volgt hij het noviciaat in Cluny en op vijftienjarige leeftijd legt hij zijn monastieke geloften af.

benedictio abbatialis

Op zijn 24e wordt Hugues verkozen tot abt van Cluny, een functie die hij zes decennia vervult. Zijn bevestiging als abt van Cluny vindt plaats op 22 februari 1094, de dag van het feest van de Stoel van Petrus, waarbij de abt de relieken van Petrus en Paulus wijdt.

Al vroeg toont Hugues een talent voor bemiddeling en verzoening, eigenschappen die gedurende zijn hele leven kenmerkend blijven. Onder zijn leiding groeit Cluny uit tot het spirituele hart van Europa, met duizenden kloosters verspreid over het continent.

De Maior Ecclesia: Cluny III

In 1088 vraagt abt Hugues aan de architect-monnik Gunzo een ontwerp voor een nieuw kerk te maken.
Volgens de overlevering is het echter Gunzo die, al oud en bedlegerig, met het idee bij de abt komt:
In een nacht richten Petrus, Paulus en Stefanus zich in een droom tot Gunzo. De drie heiligen markeren met een koord de omtrek van een nieuwe abdijkerk op de grond en vragen Gunzo om abt Hugues te overtuigen van de noodzaak van deze nieuwe kerk omdat de huidige kerk (Cluny II) niet meer toereikend is voor alle monniken.

Petrus belooft te voorzien in alles wat nodig is voor de bouw en Gunzo zeven levensjaren te geven om zijn taak uit te voeren.
De volgende morgen staat Gunzo tot ieders verbazing op en gaat naar de kapittelzaal om de abt te overtuigen van de bouw van een nieuwe kerk.

Op een middeleeuwse miniatuur uit de 12e eeuw (rechts) is het sterfbed van Gunzo verbeeld. Om hem heen staan Petrus, Paulus en Stefanus. Petrus en Paulus zetten met het koord dat Stefanus om zijn arm heeft de afmetingen van de nieuwe abdijkerk uit.

In 1088 legt Hugues de eerste steen van de imposante Maior Ecclesia, ook wel Cluny III genoemd.
Met een lengte van 187 meter en gewelven van meer dan 30 meter hoog is het eeuwenlang de grootste kerk ter wereld, tot de bouw van de nieuwe Sint-Pieters in Rome, die vier eeuwen later drie meter langer wordt.

De bouw van het schip van Cluny III duurt 42 jaar en vergt een indrukwekkende logistieke organisatie: stenen worden uit nabijgelegen groeves gehaald, op maat gehouwen en op de bouwplaats tot een abdij gestapeld.

In 1095 wijdt paus Urbanus II, zelf een oud-monnik van Cluny, het hoogaltaar in. Tegelijk stelt hij het ban sacré in: een vredeszone met een straal van vijf mijl rond de abdij, waarbinnen, op straffe van excommunicatie, geen geweld mocht plaatsvinden. Deze maatregel past binnen Hugues’ bredere inzet voor vrede, waarin ook de Pax Dei en de Treuga Dei een belangrijke rol spelen.

Deze kerkelijke initiatieven bepaalden dat:

armen, pelgrims, geestelijken en boeren beschermd waren tegen geweld en
er geen gevechten mochten plaatsvinden op bepaalde dagen (zoals zondagen en feestdagen).

Het ban sacré rond Cluny kwam hier rechtstreeks uit voort.
Cluny III heeft in 1130 zijn definitieve vorm gekregen, hoewel de narthex nog in aanbouw was. De abdijkerk wordt op 25 oktober 1130 in aanwezigheid van meer dan 1000 monniken, ingewijd door paus Innocentius.

Alleen onder het gezag van de paus

Cluny’s onafhankelijkheid van wereldlijke macht, beschermd door de paus, maakt het tot een model voor hervormingskloosters in heel Europa. Hugues speelt een belangrijke rol in de kerkelijke hervormingsbeweging: hij verzet zich tegen simonie (het kopen of verkopen van kerkelijke ambten of andere spirituele gunsten), stimuleert clericale discipline waaronder het priestercelibaat en verdedigt de autonomie van kloosters.

Diplomatie en invloed

Abt Hugues beweegt zich in de hoogste politieke en religieuze kringen van zijn tijd. Hij is een man met gezag, zowel geestelijk als wereldlijk. Hugues heeft nauwe banden met meerdere pausen en koningen, onder wie Hendrik I van Engeland, die een kwart van de bouw van Cluny III financiert.

Zijn brieven (deels bewaard) laten zien dat hij:

vaak optreedt als moreel kompas voor koningen;
ruzies beslecht binnen adellijke families;
als vertrouweling fungeert voor verschillende pausen.

Zo is hij is actief in de Investituurstrijd (een machtsstrijd tussen de Rooms-Duitse keizers en de paus over wie het recht had om bisschoppen te benoemen) en kiest daarbij ondubbelzinnig de zijde van de paus. Zo beëindigt hij in 1048 een geschil met de Duitse keizer over de abdij van Payerne.

Als peetvader van de Roomse keizer Hendrik IV speelt hij een rol als bemiddelaar tijdens het conflict tussen paus Gregorius VII en Hendrik IV, hoewel zonder blijvend succes.

Zijn diplomatieke talenten blijven niet beperkt tot openlijke politiek: in zijn uitgebreide correspondentie treedt hij vaak op als moreel adviseur voor koningen en bisschoppen. Zijn tijdgenoten noemen hem soms ‘de paus van Cluny’, niet in officiële zin, maar om zijn enorme invloed te erkennen.

In Spanje ondersteunt de abt koning Alfons VI bij de herovering van Toledo en ontvangt als beloning een deel van de oorlogsbuit, die hij besteedt aan de bouw van de nieuwe kerk in Cluny.

In 1049 woont hij het Concilie van Reims bij, in 1054 het Concilie van Tours en in 1095 speelt hij een belangrijke rol in het Concilie van Clermont. In maart 1058 is hij in Florence, waar hij paus Stefanus IX op zijn sterfbed bijstaat.

Cluny als spiritueel centrum van Europa

Onder Hugues’ leiding ontwikkelt Cluny zich tot het toonaangevende spirituele en culturele centrum van Europa.
Hoewel Cluny een strenge orde is, bloeit er onder Hugues een luxueuze liturgische cultuur. Hugues vindt dat schoonheid een weg naar God is; iets wat later door de Cisterciënzers juist bekritiseerd wordt. Maar in Cluny krijgen kunst, muziek en boekproductie onderhet abbatiaat van Hugues de Semur ongekende ruimte:

De psalmen worden meermaals per dag gezongen volgens verfijnde melodieën.
Miniaturisten en kopiisten krijgen volop ruimte.
Cluny’s scriptorium produceert rijkversierde manuscripten (veel zijn verloren, maar enkele bestaan nog).
De liturgische eredienst kent een pracht die elders nauwelijks werd geëvenaard.

Het sobere leven van Hugues, de tegenstelling

Hoewel Cluny onder zijn leiding buitengewoon rijk wordt, staat Hugues zelf bekend om zijn opmerkelijke bescheidenheid en sober, bijna ascetisch leven: hij slaapt op een strozak, eet eenvoudig voedsel en vermijdt persoonlijke luxe. Ook weigert hij volgens verschillende bronnen prachtige liturgische gewaden te dragen die speciaal voor hem waren gemaakt. Zijn bescheidenheid maakte diepe indruk op zijn tijdgenoten.

Kronieken vermelden dat Hugues een fragiele gezondheid had, vooral op oudere leeftijd. Toch blijft hij tot op zeer hoge leeftijd werken, leidt hij de abdij van Cluny en blijft hij reizen, onder meer naar Florence, Rome en Clermont. Zijn uithoudingsvermogen wordt door tijdgenoten als bijna wonderlijk beschouwd.

Een klooster voor vrouwen van adel

In 1055 stichten Hugues de Semur en zijn broer Geoffroy in Marcigny, op het land van hun familie, het eerste Cluniacenzer klooster voor vrouwen: de priorij de la Sainte-Trinité de Marcigny-lès-Nonnains. Abt Hugues installeert zijn zus Hermengarde als eerste priorin. Na de dood van zijn vader, bruut vermoord door zijn schoonzoon, treedt ook de moeder van Hugues in en wordt non in het klooster van Marcigny. Deze vrouwenpriorij is vooral bedoeld voor dames van adel of met koninklijk bloed.

Berzé-la-Ville, de priorij van abt Hugues

In zijn drukke bestaan heeft abt Hugues behoefte aan een plek van stilte en afzondering. Berzé-la-Ville wordt een belangrijke plek voor hem; Hugues trekt zich hier vaak terug om even uit het intensieve leven als abt in Cluny te kunnen stappen.

Hij laat de prachtige Chapelle des Moines versieren met uitzonderlijke muurschilderingen – tot op heden de enige overgebleven monumentale schilderkunst uit de Cluniacenzer traditie.

Berzé-la-Ville diende ook voor de ontvangst van voorname religieuze en lekengasten. Zo ontvangt hij hier in 1106 paus Paschalis II.

Aan het eind van zijn leven is de abt bijna altijd in Berzé-la-Ville te vinden. Wanneer Hugues de Semur in 1109 sterft, zijn de muurschilderingen in de kapel nog niet voltooid, hij heeft dit meesterwerk nooit in definitieve versie gezien. Het is onder zijn opvolger, Ponce de Melgueil, dat de schilderingen worden voltooid.

Hugues de Semur en de Kruistochten

Abt Hugues speelt in het Concilie van Clermont in 1095 een sleutelrol in het besluit tot de Eerste Kruistocht.
Aan het eind van dit Concilie (gehouden in een priorij van Cluny, nabij Clermont-Ferrand) roept paus Urbanus II, bondgenoot en vriend van Hugues, en oud-monnik van Cluny, op tot de eerste Kruistocht. De paus vraagt christenen om de Byzantijnen te steunen en het Heilige Land te bevrijden en zet aan tot een gewapende strijd tegen andersgelovigen.

Hoewel Hugues hij niet actief deelneemt aan de Eerste Kruistocht (1096), wordt gezegd dat paus Urbanus II mede door Cluniacenzer invloed de oproep in Clermont lanceert. Hugues correspondeert al vóór 1095 met deze paus over bescherming van pelgrims.

Veel Cluniacenzer huizen bieden ruimte aan kruisvaarders. Vanuit de abdij van Cluny wordt in omvangrijke liturgieën gebeden voor het Heilige Land.

Dood en nagedachtenis

Abt Hugues maakt nog de wijding van het koor in 1095 mee, maar niet de voltooiing van Cluny III in 1130. Hugues sterft op paasmaandag 28 april 1109 in de Mariakapel van Cluny.

Hij wordt begraven in het koor van de Maior Ecclesia. In de 13e eeuw worden relieken van hem verspreid over verschillende kerken, onder meer in Semur, Marcigny, Autun, Solesmes en Paray-le-Monial. Veel van zijn relikwieën worden in 1575 door de Hugenoten geplunderd of vernietigd.

Bij zijn dood vallen naar schatting 2.000 gebouwen en 20.000 religieuzen onder zijn gezag. Zijn overlijden veroorzaakt diepe rouw: kronieken melden dat vele kloosters wekenlang speciale diensten houden, honderden monniken bijeenkwamen om zijn graf te bezoeken en zijn naam nog generaties lang in de liturgie herdacht is.

Zijn opvolger, Pons van Melgueil, heeft grote moeite in zijn voetsporen te treden, zo groot was Hugues’ reputatie.

Hugues sterft in de hoogtijdagen van Cluny, maar de tegenbewegingen zijn dan al begonnen. Zo wordt drie jaar later in Citeaux een nieuwe orde gesticht, de Cisterciënzers, zij gaan terug naar de basis van de Regel van Benedictus en pleiten voor een veel soberder monastiek leven.

Erfgoed vandaag

Hoewel slechts een tiende van de originele abdij Cluny III bewaard is gebleven, is wat nog resteert van de Maior Ecclesia indrukwekkend.

Bezoekers kunnen nog steeds de imposante restanten van de abdijkerk, het Palais Gélase en enkele kloostergebouwen bezichtigen.
Hoewel slechts een tiende van de originele abdij Cluny III bewaard is gebleven, is wat nog resteert van de Maior Ecclesia indrukwekkend. De hoogte van meer dan 30 meter van de zuidelijke arm van het grote transept spreekt nog altijd tot de verbeelding.

Tijdens een bezoek aan de abdij kun je bovendien een prachtige 3D-reconstructie bekijken die laat zien hoe groots de Major Ecclesia van Cluny ooit moet zijn geweest. Een moderne 3D-presentatie toont hoe de abdijkerk er ooit uitzag: rijk versierde zuilen, marmeren vloeren, kleurrijke fresco’s en een zee van licht.

Het Centre d’études clunisiennes heeft inmiddels meer dan 25.000 bouwfragmenten gelokaliseerd, teruggekocht of geschonken gekregen. Een selectie is te bewonderen in het Palais Jean de Bourbon in Cluny.

De staf van abt Hugues

In het Hôtel-Dieu van Cluny, het vroegere ziekenhuis, zijn fragmenten van de staf van abt Hugues te bezichtigen. De staf bestaat uit twee staven van naaldhout, omwikkeld met een zilveren lint versierd met florale motieven.

De reliekhouder, gemaakt van zwart geverfd eikenhout met vergulde decoratie, is rechthoekig van vorm met een gekartelde bovenkant, de binnenkant is bekleed met rood fluweel geborduurd met goud

Heiligverklaring

In 1120, elf jaar na zijn dood, wordt Hugues al heilig verklaard. Hij wordt herinnerd als een bescheiden, vredelievende en vergevingsgezinde leider. Zijn heiligenstatus leeft voort in manuscripten, afbeeldingen en liturgieën binnen de Cluniacenzer traditie.

bronnen

Herbouwd Verleden; J.B.A. Terlinegn en G.M.J. Engelbregt
De abdij van Cluny; Centre des Monuments nationaux
Sites clunisiens en Europe
Cluny en 200 questions-réponses; Gérard Thélier
https://www.cluny-abbaye.fr