Chalon-sur-Saône: een stad die blijft verrassen

Aan de oevers van de brede rivier de Saône ligt Chalon-sur-Saône,
een stad met Bourgondische levenskunst, historische architectuur en eeuwenoude geschiedenis in een ontspannen sfeer.

Van de geboorte van de fotografie tot de kleurenpracht van een herboren middeleeuwse kathedraal:
Chalon verrast op elke hoek.
Chalon-sur-Saône is een historische stad met oude vestingsmuren en torens
en tegelijk een groene en moderne culturele stad.

Hoewel Chalon-sur-Saône vaak in de schaduw staat van Beaune of Dijon,
heeft deze stad een eigen karakter dat rijker, kleurrijker en veelzijdiger is dan men op het eerste gezicht vermoedt.
Chalon-sur-Saône is een stad voor kunstliefhebbers, wandelaars en fijnproevers.

Door de eeuwen heen

De geschiedenis van Chalon-sur-Saône gaat terug tot de Kelten, die een oppidum op een strategische plaats aan de rivier vestigen.

Wanneer de Romeinen de regio innemen, groeit Cabillonum uit tot een strategische havenstad op de route tussen Lyon en het noorden, met een versterkte ommuring en een haven aan de Saône.

Jeroen Sweijen schrijft in zijn boek Waarom Lyon geen Dijon heet, dat hij vermoedt dat de naam Chalon “een afleiding is van het Keltische kapnos, wat haven betekende.

De Via Agrippa is een oude Romeinse weg die langs de rivier de Saône liep en strategisch belangrijk was voor de Romeinse legers en handel. Deze route verbond Lyon, Mâcon en Tournus en Chalon-sur-Saône. Cavillonum was een belangrijk castrum, de overblijfselen van de 3e-eeuwse muur zijn nog steeds te zien achter de kathedraal. Uit de romeinse periode zijn resten van wegen, muren en nederzettingen bewaard gebleven.

De stad wordt door Gontran, kleinzoon van Clovis en Clotilde en zoon van Chlothar I, gekozen als hoofdstad van het onafhankelijke Merovingische koninkrijk Bourgondië.

In Chalon ontstaan veel religieuze gemeenschappen: de abdij van Saint-Pierre, maar ook de Tempeliers en met name de Cisterciënsers van La Ferté.

In de Middeleeuwen ontwikkelt Chalon zich tot een belangrijke bisschopsstad én dankzij wijnhandel, ambachten en scheepvaart, als een bloeiend handelscentrum. De bouw van de Saint-Vincentkathedraal, kloosters en het indrukwekkende kathedraalcomplex getuigen nog van deze periode van welvaart.

De handel bereikt zijn hoogtepunt in de 13e tot 15e eeuw, vooral tijdens de grote zomermarkten. Het is de tijd dat de vakwerkhuizen van de burgerij in het stadscentrum worden gebouwd, dit zie je met name in de wijk Saint-Vincent.
De opkomst van de Saône-vallei als belangrijk handelscentrum gaat ten koste van de jaarmarkten in de Champagne, die in deze tijd in verval raken. Vooral textiel, olie, aardewerk, hout en specerijen zijn belangrijk handelswaar op de jaarmarkten van Chalon. Een deel van het handelswaar kwam uit het Mediterrane gebied.

Het Maison des Lombards, een 13e-eeuws torenhuis herinnert aan de handel in geldwisselaars in de stad.

Tijdens de Honderdjarige Oorlog neemt de invloed van Chalon aanzienlijk af.

Aan het begin van de 20e eeuw ontwikkelt stad zich snel en trekt de rivierhaven steeds meer scheepvaart aan.

donkere tijden voor Chalon-sur-Saône

De stad kent ook veel tegenslagen. Zo wordt Chalon meerdere malen getroffen getroffen door zware overstromingen van de Saône die straten en kades blank zetten. In 1840 meet een bewoner van een huis in Chalon-sur-Saône een waterstand van 7.28 meter (5.5 meter boven het normale niveau). Ook in 1913 treedt de Saône ver buiten haar oevers.

Van 1477 tot 1678 is deze rivier de grens tussen Bourgondië (Koninkrijk Frankrijk) en Franche-Comté (Huis Habsburgs en het Heilige Roomse Rijk).

Tussen 1940 en 1942 markeert de Saône de demarcatielijn tussen bezet en vrij gebied, de demarcatielijn loopt dwars door de stad: Chalon ligt aan de grens tussen bezet en “vrije” zone. Hierdoor is de stad een complex en gevaarlijk grensgebied geworden. Sporen van die periode kun je zien in het Centre d’Interprétation de la Ligne de Démarcation in Génelard.

De oude stad: slenteren door geschiedenis

Het historische centrum van Chalon-sur-Saône is compact en verrassend sfeervol.

Vanaf het plein rijst de Saint-Vincent kathedraal op: een opvallend silhouet met Romaanse en gotische lijnen. Binnenin schitteren sinds kort de herstelde middeleeuwse kleuren.

Rond de kathedraal strekt zich het levendige centrum uit. Place Saint-Vincent vormt het hart van de stad, omringd door middeleeuwse vakwerkhuizen, ateliers, terrassen en kleine boetieks. Op vrijdag- en zondagochtend verandert het plein in een kleurrijke markt vol regionale producten. In de smalle straatjes rondom proef je de ziel van de stad: slagerijen, wijnwinkels, cafés en patisserieën waar de geur van brioche naar buiten waait.

Stad aan de Saône

Chalon is onlosmakelijk verbonden met haar rivier. De promenade langs de Saône is een heerlijke plek om te wandelen, te fietsen of gewoon te genieten van het uitzicht op dobberende bootjes.

In de 17e eeuw zijn de vestingswerken aan de oever van de rivier in slechte staat en besluit het stadsbestuur de oude muren af te breken en op deze plaats kades aan te leggen. Er komen trappenkades, een promenade, prachtige hoge huizen met een winkel op de begane grond.

In de 18e eeuw zijn de kades steeds meer nodig om de toenemende scheepvaart voldoende plaats te geven om aan te leggen en schepen kunnen lossen en laden.

In 1839 varen hier de eerste twee ijzeren boten, deze zijn gemaakt in de staalfabriek van Chalon. Rond 1840 wordt de Saône jaarlijks bevaren door zo’n tienduizend vrachtboten. Deze periode gaat gepaard met technologische ontwikkelingen: de houten boten die de rivier oversteken worden vervangen; stoomnavigatie gaat wijdverbreid worden.

Canal du Centre

Het meesterwerk van ingenieur Émiland Gauthey is het Canal du Centre, een waterweg uit de 18e eeuw tussen Digoin en Chalon-sur-Saône, waarmee de rivieren de Loire en de Saône verbonden worden. Hiermee ontstond tevens een open verbinding met de Rhône. Door het creëren van transportmogelijkheden zowel in kanalen als door bruggen, heeft Gauthey een belangrijke bijdrage geleverd aan de industriële revolutie van de 19e-eeuwse Bourgogne.

Pont Saint-Laurent
Pont de la Genise
Pont des Chavannes (Echavannes)

Pont Saint-Laurent

In 1783 voltooit Émiland Gauthey de renovatie van de middeleeuwse brug pont Saint-Laurent, een brug met zeven bogen van dertien meter.

De brug is tijdens de Tweede Wereldoorlog verwoest, in 1944, een paar uur voor de bevrijding, blazen door Duitse troepen de brug op. De brug houdt redelijk stand en wordt slechts gedeeltelijk verwoest, in 1950 wordt de brug volledig herbouwd.

Le pont des Chavannes (of Echavannes) verbindt Chalon-sur-Saône met Saint-Marcel, een kleine stad ten oosten van Chalon-sur-Saône. Het is een boogbrug van zeven overspanningen geworden, ook deze brug is van de hand van Émiland Gauthey en wordt voltooid in 1790.

Dit mag je niet missen: de gerestaureerde kathedraal Saint-Vincent

Wie door het historische centrum van Chalon-sur-Saône wandelt, kan er niet omheen: de kathedraal Saint-Vincent domineert het stadsbeeld, statig en tegelijk uitnodigend.

Eeuwenlang was zij het spirituele hart van de stad, maar pas sinds kort toont ze zich opnieuw zoals haar bouwers haar ooit bedoeld hadden, licht, kleurrijk en verrassend levendig. Dankzij een uitzonderlijke restauratie is Saint-Vincent vandaag een van de meest fascinerende kathedralen van de Bourgogne.

Chalon-sur-Saône is bovendien de enige stad in de Bourgogne die haar volledige kathedraalcomplex heeft behouden: de kathedraal, het voormalige bisschoppelijk paleis, de kanunnikenhuizen en het kanunnikenklooster, dat in 2019 na restauratie heropend is.

Op zuidbourgogne.nl vind je een apart blog over de Saint-Vincent.

Église Saint-Pierre

De église Saint-Pierre is een elegante barokke kerk op de Place de l’Hôtel-de-Ville, gebouwd tussen 1698 en 1713 door Italiaanse meesters en herkenbaar aan haar koepel en evenwichtige architectuur. Met haar rijke beeldhouwwerk, waardevolle kunstobjecten en bewogen geschiedenis van abdijkerk tot parochiekerk is zij een belangrijk historisch en religieus monument van Chalon-sur-Saône.

Ook de Saint-Pierre heeft een eigen blog.

Stad van fotografie en kunst

Chalon is bovendien de stad van Nicéphore Niépce, de uitvinder van de fotografie.
Het gelijknamige museum vertelt het verhaal van de allereerste foto ter wereld en toont de evolutie van beeldtechniek tot vandaag, van de eerste donkere kamer tot digitale kunst. Het museum ligt direct aan de kade en is een inspirerende stop voor iedereen die nieuwsgierig is naar deze geschiedenis. Hier lees je over de ontdekking van de fotografie door Niepce.

Wie Chalon in de zomer bezoekt, beleeft het spectaculaire straatkunstfestival Chalon dans la Rue, de stad verandert vier dagen lang in één groot openluchtpodium voor artiesten, acrobaten, muzikanten en theatergroepen.

Het theater van Gauthey

In 1778 ontwerpt Émiland Marie Gauthey het theater van Chalon-sur-Saône, hij laat hiermee zien dat hij een zeer veelzijdig man is als ingenieur en architect.
Het interieur van dit theater aan de Rue aux Févres is helaas in 1836 en nogmaals in 1886 ingrijpend veranderd. Hierdoor toont alleen de gevel nog het ontwerp van Gauthey.

Eten en genieten op z’n Bourgondisch

Gastronomisch valt er in Chalon veel te ontdekken. Van traditionele bistro’s tot verfijnde restaurants en wijnbars: overal proef je de signatuur van de Côte Chalonnaise. Vooral op het riviereiland Saint-Laurent heb je een overvloedige keuze aan verschillende restaurants.

Île Saint-Laurent

Via de voetgangersbrug bereik je Île Saint-Laurent, een wijk die ooit een eiland was en nu een van de gezelligste delen van de stad vormt. Kleine restaurants, smalle straatjes en een uitbundig avondleven maken het tot een geliefd stadsdeel. Een aantrekkelijk riviereiland dat je bijna aan Parijs doet denken.

Tour du Doyenné

De blikvanger van het eiland is de Tour du Doyenné, opvallende, slanke toren, symbool van de vroegere kanunnikenwijk.

Het is een middeleeuwse traptoren die diende als woning van de deken van de kathedraal kaninniken. Tijdens de franse Revolutie is de toren verkocht en raakte vervolgens in verval.

Tot 1907 stond de toren in de wijk Saint-Vincent, in dat jaar wordt hij steen voor steen afgebroken en naar een antiekhandelaar in Parijs verscheept. In 1924 staat de toren opnieuw te koop, een Amerikaanse miljardair koopt de toren die hem in Chalon laat herbouwen. Zo heeft de stad haar toren terug.

Ancien Hôpital Saint-Laurent: zes eeuwen zorg aan de oevers van de Saône

Het voormalige Hospitaal Saint-Laurent in Chalon-sur-Saône wordt in de 16e eeuw gebouwd op het Île Saint-Laurent, bewust buiten de stad om armen en zieken te isoleren. Het complex werd voortdurend uitgebreid en aangepast aan nieuwe medische inzichten, met ziekenzalen, kapellen, een refter en een neoklassieke apotheek met heeft nog steeds al zijn meubilair en apothekerspotten.

In 1570 bestaat het complex uit twee hoofdgebouwen langs de kades: het nonnenklooster, vandaag nog steeds te bezoeken en een groot gebouw dat dienstdoet als ziekenzaal, afgesloten met een apsiskapel.

Het complex groeit mee met nieuwe medische inzichten. Vanaf 1626 worden aparte gebouwen voorzien voor ernstig zieken. In de late 17e en 18e eeuw volgden nieuwe ziekenzalen, een vrouwenverblijf, het zusterverblijf, een refter en la salle des étains waar armen soep kregen uitgedeeld. Tussen 1768 en 1773 verrijst een vijfde ziekenzaal, vermoedelijk naar plannen van ingenieur Émiland Gauthey. Hij ontwerpt ook een kapel met koepel, strategisch geplaatst op het kruispunt van vier ziekenzalen in kruisvorm, een architectonisch hoogtepunt.

In de 19e eeuw wordt een deel van het gebouw uit de 16e eeuw vervangen. Het geheel is zeker een bezoek waard.

Chalon-sur-Saône telt tal van andere ontdekkingen

De kloostergang van Saint-Vincent

Naast de kathedraal verwijzen de arcades nog naar het middeleeuwse kanunnikenleven.
Het klooster van de kathedraal Saint-Vincent is het enige overgebleven canonieke klooster in de Bourgogne. De omringende muren dateren van rond het jaar 1000. Drie vleugels met driepasboogvensters stammen uit de 14e eeuw en werden in de 15e eeuw voorzien van ribgewelven. De noordvleugel is een hedendaagse reconstructie van een galerij die in de 19e eeuw verdween.

Roseraie Saint-Nicolas: een rozentuin op de noordoever van de Saône

Dit uitgestrekte park van ongeveer honderd hectare met de rozentuin en arboretum, maar ook een fitnessparcours, golf, sportfaciliteiten (honkbal, voetbal, boogschieten) en horeca.

Oorspronkelijk was dit park een ongebruikte uiterwaard die Chalon in de jaren vijftig kocht van de stad Châtenoy en Bresse om er een stroomgebied van te maken. In 1973 begon men met de ontwikkeling van een park.

Een wandelpad van 3 km volgt de geschiedenis van de roos, van botanische variëteiten tot moderne hybriden (200 variëteiten.

Jardin geobatanique

In 1953 heeft Chalon een geobotanische tuin aangelegd volgens het concept ‘de plant in zijn omgeving’: Le Jardin geobotanique, precies zoals 42 jaar eerder door Émile Chateau was voorgesteld op het Antully-plateau nabij Autun.

De geo-botanische tuin langs de oevers van de Saône ontstaat op een terrein met een bewogen verleden.

In de 19e eeuw ontstaan, onder invloed van Napoleon III, in Franse steden parken voor ontspanning en welzijn, zo ook in Chalon in 1859. Na een periode van verval en zelfs gebruik als vuilstortplaats krijgt het park in 1928 zijn oorspronkelijke functie terug.

Een belangrijk keerpunt volgt op 22 maart 1951, wanneer op het herwonnen terrein een Libanese ceder wordt geplant. Twee jaar later begint de stad met de aanleg van de geo-botanische tuin, geïnspireerd door het concept La plante dans son milieu, de plant in zijn omgeving, ontwikkeld door botanicus Émile Château, die wilde laten zien hoe flora samenleeft met bodem, water en steen.

Vanaf 1957 kreeg dit idee concreet vorm en groeit de tuin uit tot een levende geografische weergave van het plantenrijk.
De tuin is ingedeeld in verschillende regionale landschappen, met helder water met waterplanten, de kalkstenen Côte Chalonnaise met haar wijngaarden, de granieten Morvan, het dennenbos, de Provence en het moeras van Bresse.

Zeventig jaar later strekt de geo-botanische tuin zich uit over 13 hectare en herbergt zij zo’n 3.800 plantensoorten.

Fontaine Le Chemin de la Vie

Een moderne fontein vlak bij de kathedraal, ontworpen als een poëtische verbeelding van levensfasen.

Musée Denon

Het stedelijk museum Denon heeft een rijke collectie van archeologische vondsten, kunst en er is veel te zien over de lokale geschiedenis, waaronder Romeinse vondsten en schilderkunst.

Le Chemin de l’Orbandale

Voor wie Chalon echt wil doorgronden is de stadswandeling Le Chemin de l’Orbandale een goede leidraad. Deze bewegwijzerde route leidt je langs tientallen bijzondere plekken: historische gebouwen, uitzichtpunten, kunstwerken en verborgen hoekjes waar je anders zomaar aan voorbijloopt.

Van Port Villiers tot de Karmelietenkapel, via Villa Denon en het geboortehuis van Nicéphore Niépce, je komt 29 bezienswaardigheden op deze route tegen.

Een nieuwe lus begint bij het voormalige ziekenhuis, onthult het erfgoed van Île Saint-Laurent. Deze 1710 meter lange route vormt een mooie aanvulling op de route door het stadscentrum en creëert een toeristische route met 35 bezienswaardigheden.

La Coulée Verte

Een groene wandel- en fietsroute langs het water, die de stad verbindt met omliggende natuurgebieden.

Le Tacot de Chalon

Een voormalige spoorlijn, nu een geliefd wandel- en fietspad, dat je door landschappen en wijngaarden rond de stad voert.

Villes et Pays d’art et histoire in de Bourgogne

Sinds 1985 voert het Franse Ministère de la Culture een beleid om het architecturaal erfgoed te behouden en te promoten. Historische steden en wijken zijn aangewezen als Villes et Pays d’Art et d’Histoire.
Chalon-sur-Saône is een van de tien steden in de Bourgogne. Andere steden zijn: Autun, Auxerre, Belfort, Besançon, La Charité-sur-Loire, Dole, Dijon, Nevers en Joigny

bronnen

Sites et monuments remarquables de Saône-et-Loire; Philippe Ménager
https://www.chalon.fr/evenements-et-culture
https://www.achalon.com
www.gallica.fr
https://bourgognemedievale.com/
https://www.museeniepce.com
https://www.museedenon.com
https://www.patrimoine-histoire.fr