Autun en haar kathedraal

Hoog boven de daken van Autun rijst de kathedraal Saint-Lazare op,
een monument dat de bezoeker meeneemt naar de twaalfde eeuw,
toen Bourgondië een belangrijk centrum was van religie, kunst en pelgrimage.

Op het eerste gezicht verraadt de gevel weinig van haar romaanse oorsprong:
latere ingrepen hebben het uiterlijk sterk veranderd.

Toch is één element onaangetast gebleven en wereldberoemd geworden:
het indrukwekkende timpaan van Het Laatste Oordeel.

kathedraal Saint-Nazaire

De bouw van de kathedraal Nazaire begint al in de eerste helft van de 6e eeuw, het was de oude kathedraal van Autun.
In de 12e eeuw krijgt Autun er een tweede kathedraal bij, de Saint Lazare. Dit leidt tot concurrentie tussen de twee kathedralen. Zo is er ook onenigheid over de te houden kerkdiensten, waar men uiteindelijk uitkomt door het besluit de ene kathedraal in de winter en de ander in de zomer te gebruiken.

Onder deze kathedraal Saint-Nazaire is in de 16^e eeuw een onderaardse parochiekerk, de Saint-Jean-de-la-Grotte. Op 15 mei 1541 wordt deze kerk ontheiligd door twee mannen die de tabernakel openen en de hosties over de grond gooien. De verontwaardiging is groot, de mannen worden gearresteerd en terug naar Autun gebracht. Op de Champ Saint-Ladre worden ze levend verbrand.

In 1699 stort een deel van het gewelf in en ruim een eeuw later wordt de kathedraal in 1783 gesloopt. Op de plaats van de Saint-Nazaire is nu alleen nog de Saint-Aubin-kapel op de binnenplaats.

Saint-Lazare: romaanse pracht in het hart van Autun

Een kathedraal voor pelgrims

In het begin van de twaalfde eeuw neemt bisschop Étienne de Bâgé een ambitieus besluit.
Autun ligt op een belangrijke pelgrimsroute en ontvangt steeds meer gelovigen die de relieken van de heilige Lazarus komen vereren. Om deze stroom pelgrims op waardige wijze te ontvangen, geeft de bisschop in 1120 opdracht tot de bouw van een nieuwe kerk.

De architectuur is duidelijk geïnspireerd op andere grote romaanse bouwwerken in Bourgondië, zoals de basiliek van Vézelay en de abdij van Cluny.

De werkzaamheden verlopen uitzonderlijk snel. Al in 1146 is het gebouw grotendeels voltooid; alleen het voorportaal volgt later. In datzelfde jaar worden de relieken van Lazarus overgebracht naar de nieuwe kerk, wat het religieuze belang van Autun verder vergroot. In 1195 wordt de kerk officieel verheven tot kathedraal.

Saint-Lazare wordt een vaste halte op de pelgrimsroute van Vézelay naar Santiago de Compostela.

Het timpaan van het Laatste Oordeel

Het beroemdste kunstwerk van de kathedraal bevindt zich boven de hoofdingang: het timpaan dat Het Laatste Oordeel verbeeldt. Dat dit meesterwerk vandaag nog te bewonderen is, danken we aan een opmerkelijke speling van de geschiedenis.

In de achttiende eeuw hebben de kerkheren weinig waardering voor middeleeuwse kunst. Het timpaan wordt als ouderwets en zelfs lelijk beschouwd en volledig dichtgepleisterd. Juist deze ingreep beschermt het reliëf tegen vernieling tijdens de Franse Revolutie. Pas in 1837 wordt het kunstwerk herontdekt.

Het hoofd van de Christusfiguur past niet onder het pleisterwerk en wordt in 1766 verkocht, het komt na enige omzwervingen terecht in het Musée Rolin. Na de Tweede Wereldoorlog komt het op een merkwaardige manier terug bij de kathedraal:
De kanunnik van de Saint Lazare, Denis Grivot, tevens een groot kunstkenner en conservator betreurt het dat dit hoofd niet meer het timpaan siert. Op een dag in 1948 smokkelt hij het hoofd vanuit het museum onder zijn soutane en brengt het terug naar de kathedraal. Grivot plaatst het op de schouders van het kruisbeeld.

De conservator van het museum reageert met humor en plakt op de lege vitrine een etiket met de tekst “Tête du Christ : en depot à la cathédrale.

Centraal in het timpaan zit de verrezen Christus op zijn troon, omgeven door een mandorla, een amandelvormige lichtkrans die zijn goddelijke glorie symboliseert. Op de vier ‘hoeken van de wereld’ kondigen engelen zijn wederkomst aan. Aan weerszijden staan Maria, de apostelen en andere heiligen. In de boog boven het geheel tonen de tekens van de dierenriem en de twaalf maanden het ritme van het dagelijks leven: een herinnering dat het goddelijke oordeel iedereen treft, ongeacht stand of beroep.

Gislebertus: kunstenaar of opdrachtgever?

Onder de mandorla staat een inscriptie gegraveerd: Gislebertus hoc fecit, ‘Gislebertus heeft dit gemaakt’.
Volgens velen verwijst dit naar de beeldhouwer Gislebertus, die in de twaalfde eeuw werkzaam zou zijn geweest. Als dit klopt, is de inscriptie uitzonderlijk: middeleeuwse kunstenaars signeerden hun werk zelden.

Er bestaat echter ook een andere interpretatie. Mogelijk verwijst de naam niet naar de kunstenaar, maar naar de opdrachtgever, bijvoorbeeld Gilbert de Chalon, graaf van Chalon en Autun, die betrokken was bij de bouw van de kathedraal. Het raadsel draagt bij aan de fascinatie rond dit kunstwerk.

Kapitelen en verborgen schatten

Ook binnen heeft Saint-Lazare veel te bieden. Let vooral op de rijk gebeeldhouwde kapitelen boven op de pilaren, waarop Bijbelse verhalen, fabeldieren en morele lessen zijn uitgebeeld. In de kathedraal liggen informatieborden in verschillende talen die bezoekers langs vrijwel alle kapitelen leiden en uitleg geven bij de voorstellingen.

Vanuit een torenkamer zijn sommige kapitelen zelfs van dichtbij te bekijken, al is deze ruimte helaas niet altijd toegankelijk.

Vernieling en herstel

De achttiende eeuw brengt zware beschadigingen met zich mee.
In een drang naar modernisering verdwijnen het koor, een twaalfde-eeuws mozaïek en het zogenoemde graf van Lazarus. Ook het zijportaal met zijn timpaan wordt gesloopt; het puin wordt hergebruikt voor de bouw van huizen in de omgeving.

Zelfs het beroemde beeldhouwwerk La Tentation d’Ève ontsnapt ternauwernood aan vernietiging en belandt ingemetseld in een woonhuis.

Sommeil des Mages

Het Sommeil des Mages (de Slaap van de Wijzen) is een beroemd 12e-eews romaans kapiteel dat zich oorspronkelijk in de kathedraal bevond. Dit sculptuur, eveneens toegeschreven aan de meesterbeeldhouwer Gislebertus. Het toont de drie wijzen uit het oosten die samen in één bed slapen, met hun kroon nog op het hoofd. Een engel wekt een van hen en waarschuwt niet terug te keren naar Herodes.
Het meesterwerk bevindt zich nu in de kapittelzaal van het musée Rolin.

Viollet-le-Duc en de negentiende eeuw

In de negentiende eeuw krijgt de kathedraal een nieuwe kans.
De beroemde Franse architect Eugène Viollet-le-Duc leidt een grootschalige restauratie. Hij is ook verantwoordelijk voor de herstelling van Carcassonne en de basiliek Sainte-Madeleine in Vézelay. Zijn werk is soms omstreden, maar zonder zijn ingrepen zou Saint-Lazare waarschijnlijk veel van haar glans verloren hebben.

Zijn leerling, architect Berthier, laat eveneens zijn sporen na in Bourgondië, onder meer bij de Église Saint-Pierre in Mâcon en de Sacré-Cœur in Charolles.

Bovenkant formulier

Rondom de kathedraal

Wie na het bezoek een rondje om de kathedraal loopt, ontdekt een sfeervolle omgeving met huizen uit de vijftiende tot en met de achttiende eeuw. Samen met de kathedraal vormen ze een historisch decor dat Autun tot een onmisbare halte maakt voor liefhebbers van geschiedenis, kunst en pelgrimsroutes.

Wanneer je om de kathedraal heen loopt, kun je verschillende huizen uit de 15e t/m de 18e eeuw bewonderen.

bronnen

Bourgogne Magazine 1996
Bourgogne Romane; Raymond Dussel
paneelborden uit de kathedraal Saint Lazare
Katholieke Encyclopedie
https://www.museerolin.fr/
www.bourgogne-tourisme.com