Arboretum de Pézanin: de droom van een botanist

Het Arboretum de Pézanin in de heuvels van Dompierre-les-Ormes, ligt aan de voet van de Mont Saint-Cyr,
de vallei van Pézanin op de grens van de Beaujolais en de bergen van de Charollais.

Het is 1903 als Philippe de Vilmorin, een bekende Franse botanicus, zijn grote droom waar gaat maken.
Zijn doel is het creëren van een levend laboratorium waar bomen uit de hele wereld konden worden bestudeerd.

Sindsdien is het arboretum uitgegroeid tot een van de oudste en rijkste in zijn soort in Frankrijk.

Het Arboretum de Pézanin is meer dan een verzameling bomen:
het is een levend erfgoed van wetenschappelijke nieuwsgierigheid, historische ontwikkeling en natuurlijke schoonheid.

Een bezoek is een reis door tijd, soorten en ecosystemen, samengebracht in een verstild dal in het zuiden van de Bourgogne.

Een droom komt uit

In het jaar 1903 kiest de Franse botanicus Philippe de Vilmorin, nabij het familiekasteel (van de familie van zijn vrouw), het Château d’Audour, een beschut dal nabij Dompierre-les-Ormes om zijn droom waar te maken: het aanleggen van een internationaal arboretum op 27 hectare grond.

Zijn ambitie is helder, een plek creëren waar bomen uit de hele wereld worden geplant en bestudeerd in reële bosomstandigheden, met als doel hun acclimatisatie, groei en gebruik op grote schaal te onderzoeken.

Vilmorin omschreef het als een ‘arboretum d’élimination’, geen selectie vooraf, maar juist opzettelijk breed en experimenteel planten om te zien wat wél en níet zou overleven in dit lokale klimaat.

Wetenschappelijke precisie in het veld

Vanaf de eerste aanplantingen in november 1903 worden meer dan 70.000 bomen en struiken geplant, behorend tot ruim 1.100 verschillende soorten en variëteiten.

De meeste beplantingen vinden plaats vóór de Eerste Wereldoorlog, na de oorlog gaat de Vilmorin tot aan 1923 door met aanplanten van verschillende soorten.
Het terrein wordt door Philippe Vilmorin systematisch ingedeeld in vierkante percelen van 20×20 meter (4 ares), gemarkeerd met stenen grenspalen, elk op vier zijden genummerd . Er zijn 450 originele markeringen met nummers uit 1893.

Deze systematische structuur vormde de basis voor nauwkeurige botanische waarnemingen.

Philippe de Vilmorin: de veelzijdige botanicus

Joseph Marie Philippe Levêque de Vilmorin leefde van 1872–1917 en komt uit een beroemde familie van botanici.

Uit zijn huwelijk in 1900 met Berthe Marie Mélanie de Gaufridy de Dortan (die later de maîtresse van koning Alphonse XIII van Spanje werd) worden zes kinderen geboren.

Philippe de Vilmorin was echter meer dan een botanicus, hij was ook een ontdekkingsreiziger van de plantenwereld. Hij combineerde reizen, verzamelen, experimenteren en publiceren.

Op 11 maart 1908 wordt hij voor zijn werk gedecodeerd als ‘Chevalier de la Légion d’honneur’.

Met zijn project in Pézanin laat hij een blijvend erfgoed achter. Zijn overlijden in 1917 betekent het einde van een pioniersfase, maar zijn invloed leeft voort in dit arboretum.

Van verwaarlozing tot wetenschappelijk station

Na 1923 raakt het arboretum in verval, tot het in 1935 wordt overgenomen door l’ Etat, de Franse Staat. Het beheer wordt toevertrouwd aan ‘la Station de Recherche de l’Ecole Forestière’, de onderzoeksafdeling van de Bosbouwschool van Nancy.

Het arboretum krijgt hiermee een tweede leven, nu met een meer bosbouwkundige insteek: men onderzoekt welke boomsoorten het beste groeien in lokale omstandigheden (zoals Abies grandis, Abies nordmanniana, Thuja plicata, Quercus rubra) en hoe verschillende herkomstgebieden en aanplantmethoden het succes beïnvloeden.

Evolutie naar een levend bos

Vandaag beslaat het arboretum 25 hectare, waarvan 5 hectare bestaat uit waterpartijen.

Het klimaat is typisch voor de uitlopers van het Centraal Massief, milder dan de hoger gelegen bergketens, maar ruiger dan in de nabijgelegen stad Mâcon. De ondergrond bestaat uit kristallijne bodems, ideaal voor bosbouw.

De oorspronkelijke structuur met strikt afgebakende percelen is in de loop der tijd vervaagd. Sommige soorten verdwenen onder druk van sterkere buren, terwijl andere zich spontaan begonnen uit te breiden, zoals de Douglas, Tsuga en de Sapin de Vancouve.
Door stormen, ziekten en klimaatverandering ontstonden open plekken, die op uiteenlopende wijze opnieuw werden ingevuld. Het resultaat is nu een natuurlijke bosmozaïek, waar plantengemeenschappen uit Japan, China, Amerika, Korea, Mantsjoerije en Europa zich vermengen.

Twee gezichten van het arboretum

Het arboretum bestaat uit twee duidelijke zones:

Rond de vijver: een botanische collectie van ca. 150 soorten bomen en struiken, waarvan de identificatie zorgvuldig wordt herzien. Deze zone richt zich vooral op morfologie en soortherkenning, ideaal voor botanici, fotografen en natuurliefhebbers.
Op de hellingen: een bosbouwkundig arboretum met ca. 50 boomsoorten die worden getest op groeisnelheid, duurzaamheid en aanpasbaarheid. Hier kunnen studenten, onderzoekers en bosbouwers praktijkresultaten observeren van onder meer Pseudotsuga douglasii, Tsuga heterophylla of Amerikaanse eiken.