Opgravingen van Mancey: het herontdekte heiligdom

Een verborgen verhaal in de bossen van Bourgogne

Diep in de bossen van de Roche d’Aujoux vlakbij het dorp Mancey ligt, verscholen tussen bomen en nauwelijks zichtbaar voor wandelaars, een archeologische vindplaats die de geschiedenis van Gallië herschrijft. Op een regenachtige zaterdag mochten we mee op excursie.

Sinds 2021 ontrafelt een team van Groupe de Recherches Archéologiques de Tournus, onder leiding van archeoloog Grégory Compaignon, de geheimen van een vergeten heiligdom.

De vondsten werpen nieuw licht op hoe de bewoners van dit gebied leefden, geloofden en afscheid namen van hun goden in de turbulente eeuwen rond de val van het Romeinse Rijk.

Een van de gevonden monumenten is georiënteerd langs de as van de winterzonnewende. Het is goed bewaard gebleven en de archeologen vermoeden dat het een mysterieuze cultus heeft gehuisvest, mogelijk gewijd aan Mithras, een god die geassocieerd werd met licht en zodoende met de zon.

Hun onderzoek legt niet alleen fysieke structuren bloot, maar ook een wereld van rituelen, geloof en transformatie. Een wereld waarin Mithras en Isis werden vereerd, maar die uiteindelijk door de opkomst van het christendom voorgoed veranderde.

Van steenheuvels tot monumenten

De heuvels van Tournus blijken een verborgen schatkamer te verbergen: resten van bewoning die teruggaan tot de eerste eeuwen van onze jaartelling, met sporen van continu gebruik tot de vroege 5e eeuw.

Wat in eerste instantie leek op een paar onopvallende steenheuvels, waren bij nader onderzoek de resten van ingestorte gebouwen. Keramiek en munten tonen aan dat de plek bewoond was vanaf het einde van de 2e eeuw tot in de vroege 5e eeuw.

De opgravingen brachten twee monumenten aan het licht, die voorlopig zijn aangeduid als Monument M3 en Monument M5. Hoewel ze op slechts enkele tientallen meters van elkaar liggen, vertellen ze elk een ander verhaal – van mysterieuze culten tot statige architectuur.

De vondst van zulke structuren op een moeilijk toegankelijk perceel in Mancey verraste de onderzoekers: hier, ver van de Romeinse metropolen, bloeide een complex religieus leven.

monument M3

Monument M3 is een rechthoekig gebouw van ongeveer 12 meter lang, opgetrokken op een kunstmatig terras en zorgvuldig georiënteerd langs de as van de winterzonnewende. Die oriëntatie is geen toeval: het wijst op een cultische functie, waarschijnlijk verbonden aan de zon of het licht.

Het gebouw is bewaard tot een hoogte van 120–130 cm en kende drie bouwfasen. Het werd opgericht in de late 3e eeuw, uitgebreid in de vroege 4e eeuw en opnieuw grondig verbouwd rond het midden van de 4e eeuw. De vele reparaties en uitbreidingen laten zien dat het monument decennialang intensief werd gebruikt.

De archeologische vondsten in M3 zijn ronduit spectaculair. In de vloeren en lagen rond het gebouw troffen de onderzoekers honderden kippenbotten, resten van andere kleine vogels, biggetjes en vissen aan. Deze dienden waarschijnlijk als onderdelen van rituele maaltijden of offers.

Daarnaast zijn er in de vloerlagen tientallen kleine munten gevonden, vaak verbrand of bewust beschadigd, en fragmenten van luxe keramiek en glaswerk. Samen vormen ze een rijke stratigrafie van meer dan 70 cm hoog, die de opeenvolging van rituelen zichtbaar maakt.

Een tempel voor Mithras?

Alles wijst erop dat M3 meer was dan zomaar een gebouw. De oriëntatie op de winterzonnewende, de offers, de resten van rituele maaltijden, de aanwezigheid van talloze munten en het herhaald gebruik suggereren dat het om een mithraeum ging, een tempel gewijd aan de god Mithras.

Mithras, van oorsprong afkomstig uit Perzië, was in het Romeinse Rijk populair bij soldaten en gemeenschappen die waarde hechtten aan initiatie en geheimhouding. Deze god, afkomstig uit Perzië maar populair in het hele Romeinse Rijk, werd geassocieerd met licht en de zon. Dat een dergelijke tempel in een landelijke context als Mancey zou bestaan, maakt de vondst des te unieker.

Het beeld dat oprijst, is dat van een besloten gemeenschap die samenkwam voor geheime rituelen. In de schemer van het heiligdom aten ze rituele maaltijden, offerden ze kippen en plaatsten ze munten als tekenen van toewijding.

monument M5

Waar M3 bescheiden oogt, straalt Monument M5 prestige uit. Dit gebouw, bijna 16 meter breed, was opgetrokken uit volledig metselwerk en rijkelijk versierd met terrazzovloeren, marmerfineer en polychroom pleisterwerk, zelfs aan de buitenkant. Het was duidelijk bedoeld om indruk te maken.

Bewaard tot ongeveer 70 cm hoogte, vormt M5 een van de zeldzame voorbeelden van een monument van zo’n hoge status in een landelijke omgeving.

Sporen van ritueel en mysterie

M5, met zijn rijke architectuur, lijkt eveneens een religieuze of ceremoniële functie te hebben gehad. Toch blijft de exacte aard van de cultus onduidelijk. De aanwezigheid van Isis, een godin van Egyptische oorsprong, toont dat religieuze praktijken in dit afgelegen deel van Gallië niet geïsoleerd waren, maar deel uitmaakten van een breder netwerk van ideeën en invloeden.

De vondst van Isis

De meest intrigerende ontdekking in M5 is een zeldzame afbeelding van de Egyptische godin Isis, een onverwacht kosmopolitisch element in dit landelijke Gallische landschap. Haar aanwezigheid in Bourgogne, ver van de Middellandse Zee, toont dat religieuze praktijken in dit afgelegen deel van Gallië niet geïsoleerd waren, maar deel uitmaakten van een breder netwerk van ideeën en invloeden.

Isis, symbool van bescherming, vruchtbaarheid en mysterie, werd in heel het Romeinse Rijk vereerd. Dat haar cultus sporen nalaat in een afgelegen heiligdom bij Mancey, bewijst dat religieuze ideeën zich ver buiten de grote steden verspreidden.

Dat juist zij hier, in een landelijke uithoek van Gallië, werd vereerd, wijst erop dat dit heiligdom niet geïsoleerd stond maar deel uitmaakte van een internationaal netwerk van ideeën en rituelen. De vondst van een zeldzame afbeelding van de Egyptische godin Isis in 2023 gaf een nieuwe wending aan het onderzoek.

Vernietiging en ontheiliging

De monumenten vertellen niet alleen een verhaal van bloei, maar ook van ondergang. Rond 380-390 n.Chr. worden beide gebouwen verlaten en ontheiligd; ze tonen sporen van doelbewuste ontmanteling en vernietiging: daken en ornamenten werden verwijderd, kuilen gegraven in de vloeren, en waardevolle materialen systematisch weggehaald. Het lijkt alsof men bewust de rituele functie wilde beëindigen.

Deze periode valt samen met de opkomst van het christendom als officiële religie van het Romeinse Rijk. Het lijkt erop dat de heiligdommen van Mancey niet vanzelf in verval raakten, maar doelbewust gesloten werden tijdens deze religieuze omwenteling. Toch bleven bezoekers de ruïnes nog decennialang opzoeken: munten uit de vroege 5e eeuw tonen dat mensen terugkeerden, misschien om te herinneren of een laatste eer te bewijzen.

Een driejarige missie

Sinds 2024 maakt de site deel uit van een driejarige onderzoeks- en opgravingscampagne, gecoördineerd door Grégory Compaignon van het Groupe de Recherches Archéologiques de Tournus (GRAT).

Jaarlijks komen een twintigtal archeologen en vrijwilligers samen om gedurende enkele weken laag voor laag de geheimen van Mancey te ontsluiten.
Hun doel is ambitieus: de functie van de monumenten definitief bepalen, de bewoningschronologie verfijnen en inzicht krijgen in de rituele praktijken die hier plaatsvonden en het begrijpen van de religieuze omwenteling die leidde tot de vernietiging en verlating van de site.

Deze site biedt een uitzonderlijk venster op de overgang van Romeinse religies naar het vroege christendom; een periode van verandering, conflict en continuïteit.”

archeoloog Grégory Compaignon

Een uitzonderlijk venster op de geschiedenis

Wat de site bijzonder maakt, is de staat van bewaring. Muren staan nog tot 130 cm hoog overeind, vloeren liggen vrijwel intact en duizenden artefacten – van glazen bekers tot luxe keramiek – liggen nog in hun oorspronkelijke context. Dit maakt het mogelijk om niet alleen te begrijpen wat er gebeurde, maar ook wanneer en waarom. Elk object vertelt een stukje van een groter verhaal over geloof, macht en identiteit.

“Dit is een van de zeldzame gelegenheden waarbij we de overgang van heidense culten naar het vroege christendom bijna stap voor stap kunnen volgen,” zegt Compaignon. “Elke munt, elke scherf vertelt ons een stukje van het verhaal.”

Toekomstige plannen

In 2026 worden de resultaten van dit unieke project gepubliceerd en mogelijk tentoongesteld in de regio. Voor de bewoners van Mancey en Tournus is de site nu al een bron van trots. Hun heuvels blijken ooit een spiritueel kruispunt te zijn geweest, waar Gallische tradities, Romeinse invloeden en oosterse culten elkaar ontmoetten.

En in de woorden van de archeologen zelf:

Carpe diem, quam minimum credula postero

Pluk de dag, vertrouw zo weinig mogelijk op de volgende

bronnen

Mancey (Saône-et-Loire), le site antique de la Roche d’Aujoux.
Rapport de fouille programmée, sondages 2023
Le Journal ; 30-07-2025
Mancey (Saône-et-Loire), le site antique de la Roche d’Aujoux. Rapport de fouille programmée, sondages 2023
Les fouilles à la Roche d’Anjoux (GC)