Jeanne Barret: de eerste vrouw die de wereld rondreist

In de achttiende eeuw zijn verre ontdekkingsreizen nog uitsluitend voorbehouden aan mannen.
Eén van de eerste vrouwen die deze regel durft te doorbreken, is de botanicus Jeanne Barret.
Zij gaat mee op een lange expeditie en wordt de eerste vrouw die de wereld rondreist.
Onderweg verzamelt en classificeert ze veel onbekende plantensoorten die in Europa niet voorkwamen.

De door de Franse regering gesponsorde expeditie staat onder leiding van Louis Antoine de Bougainville,
deze wereldwijde ontdekkingsreis vindt plaats tussen 1766 en 1769
en eindigt uiteindelijk op Île de France (Mauritius).

Als vrouw was het niet mogelijk om aan boord te gaan voor een dergelijke expeditie.
Lees hier het spannende verhaal van Jeanne Barret,
hoe het haar lukt om toch mee te gaan en zij grote ontdekkingen doet.

Opnieuw een vrouw uit de Bourgogne die geschiedenis schrijft.
Jeanne Barret gaat in tegen de heersende moraal voor vrouwen door haar eigen passie voor wetenschap en avontuur te volgen.

Jeanne Barret op de Eiffeltoren

De Eiffeltoren van Parijs is niet alleen het beroemdste symbool van deze stad, maar ook een monument voor de wetenschap.
Al sinds 1889 prijken op de eerste verdieping in gouden letters de namen van 72 grote wetenschappers.
Maar geen enkele vrouw krijgt van Eiffel een plaats op dit iconisch monument.
Niet omdat ze er niet waren, wel omdat vrouwen systematisch werden uitgesloten van universiteiten.

Daar komt nu verandering in!
Op maandag 26 januari 2026 onthulde de Parijse burgemeester Anne Hidalgo
een lijst van 72 vrouwelijke wetenschappers die binnenkort worden toegevoegd
aan het iconische fries van la Dame de Fer. Een historisch moment.

Twee van deze 72 vrouwenvrouwen komen uit de Bourgogne,
waaronder Jeanne Barret, een botaniste uit Saône-et-Loire,
zij is de eerste vrouw die aan boord van het expeditieschip Étoile de wereld rondreisde.

De jeugd van Jeanne Barret

Het leven van Jeanne kent nog vele geheimen, we kennen de exacte schrijfwijze van haar familienaam noch haar exacte geboortedatum. Jeanne wordt geboren op 27 juli (?) 1740 in La Comelle (lieu-dit Laume), een klein dorp ten noordwesten van Chalon-sur-Saône en zuidwestelijk van Autun, in het departement Saône-et-Loire. Ze is de dochter van de Franse arbeiders Jean Barret en Jeanne Pochard. Een doopregister bevestigt haar geboorte in 1740. Waarschijnlijk is haar vader analfabeet, aangezien de doopakte niet is ondertekend.

Het kleine dorp waar Jeanne opgroeit ligt in de campagne van de Bourgogne. Haar toekomst lijkt niet erg veelbelovend vanwege de armoede van haar ouders. Al op zeer jonge leeftijd verliest Jeanne haar moeder, waarna haar vader haar opvoedt op de kleine boerderij van de familie. Ergens in haar jeugd leert ze lezen en schrijven. Het is niet duidelijk hoe of van wie zij dit leert; bijna niemand op het platteland kon lezen en schrijven en zeker voor vrouwen waren er nauwelijks mogelijkheden voor onderwijs. Haar handtekening op latere juridische documenten getuigt er echter van dat Jeanne geen analfabeet was.

Dat Jeanne kon lezen en schrijven is van grote invloed geweest op haar verdere ontwikkeling. Ze raakt bovendien buitengewoon geïnteresseerd in de vele kruiden en planten die op het Franse platteland te vinden zijn. Zo wordt ze vertrouwd met het verzamelen en herkennen van planten en ontwikkelt ze zich tot een bekwame herboriste (kruidkundige). In haar omgeving staat ze bekend als een ‘kruidenvrouw’, met kennis van de medicinale werking van planten.

Philibert Commercon

Jeanne is 22 jaar wanneer in 1762 ook haar vader overlijdt.
In datzelfde jaar wordt de in 1727 geboren Philibert Commerson weduwnaar. Zijn vrouw, Antoinette Vivante Beau, de zus van de parochiepriester sterft drie dagen na de geboorte van hun zoon Annet François Archambeau. Het is een groot verlies voor Philibert die zijn vrouw als zielsverwant zag. Commerson woont op dat moment in Toulon-sur-Arroux, ongeveer twintig kilometer van Jeanne’s woonplaats.

De jonge Philibert is door zijn vader, notaris en adviseur van de Prince des Dombes, voorbestemd om het notariskantoor over te nemen. Dit is echter niet wat Philibert voor ogen heeft. Na zijn studie in Bourg-en-Bresse en vervolgens aan het Benedictijner College in Cluny, gaat hij in 1747 geneeskunde studeren aan de faculteit van Montpellier. Zeven jaar later promoveert hij daar.

In Bourg-en-Bresse raakt Philibert onder de indruk van een professor die hem laat kennismaken met de botanische wetenschap. Deze interesse blijft hem zijn leven lang fascineren. Naast arts wordt hij een gepassioneerd botanicus en reist hij door Frankrijk en andere delen van Europa. Hij bestudeert de flora van de Languedoc en verzamelt planten in de Zwitserse Alpen en het Centraal Massief.

Jeanne, nu geheel alleen op de wereld, is op zoek naar werk. Ze hoort over de situatie van Commerson en is diep geraakt door zijn verdriet en zijn onvermogen om alleen voor het kind te zorgen. De overeenkomst is snel gesloten: Jeanne gaat voor de baby zorgen en wordt tegelijkertijd zijn assistente. In de periode bij Commerson krijgt Jeanne ruimschoots de kans om haar botanische talenten te ontplooien.

Tussen Jeanne en Philibert ontwikkelt zich een romantische relatie. De burgerlijke familie van Philibert is echter sterk gekant tegen een verbintenis tussen twee ongetrouwden. Wanneer Jeanne in 1764 zwanger raakt, verhuist het paar naar Parijs om te ontkomen aan de druk en afkeuring van hun omgeving. Ze gaan wonen aan de 13 Rue des Boulangers, op slechts enkele minuten lopen van de Jardin royal des Plantes médicinales, ook wel Jardin du Roi genoemd, een in 1635 door koning Lodewijk XIII gestichte botanische tuin met veel geneeskrachtige planten. Commerson wordt botanicus voor de koninklijke tuin. De zoon uit zijn eerste huwelijk laat Philibert achter bij de priester François Beau, een broer van zijn overleden vrouw. In 1815 wordt Annet François Archambeau burgemeester van Toulon-sur-Arroux.

Tot groot verdriet van Jeanne en Philibert sterft hun zoon Jean-Pierre bij de geboorte en blijft het paar kinderloos achter.

Sentier botanique Jeanne Barret

Tot ze in 1764 naar Parijs vertrekken, wonen Philibert Commerson en Jeanne Barret in Toulon-sur-Arroux. Om de herinnering aan hun leven en werk levend te houden, heeft de stad een sentier botanique aangelegd. Treed in de voetsporen van Jeanne Barret en Philibert Commerson en ga op weg op dit sentier botanique.

Deze ontdekkingswandeling van 5,7 km start aan de Rue du Moulin des Roches in Toulon-sur-Arroux.

Europese expansie en onderzoek

In de achttiende eeuw neemt de Europese verkenning van de wereld en kolonisatie sterk toe, grote Europese machten willen nieuwe gebieden veroveren.
In 1765 krijgt de ontdekkingsreiziger en wetenschapper Louis Antoine de Bougainville van de Franse regering de opdracht een wereldreis te maken. Het doel van de expeditie is er een van prestige en wetenschap. Niet alleen zou dit de eerste Franse route rond de wereld worden, ook zou het een uitgelezen kans zijn om als eerste land het begeerde Zuidland te vinden. Daarnaast moet er een nieuwe zeeroute naar China gevonden worden. Een uitgebreide groep wetenschappers gaat mee en de expeditie moet Frankrijk weer op de kaart zetten.

Terra Australis, of voluit Terra australis incognita (het Onbekende Zuidland), is een continent waarvan men sinds het begin van de 16e eeuw dacht dat het op het zuidelijk halfrond te vinden was. Aan het eind van de 16e eeuw tekenen cartografen het land in het zuiden van de wereld (bron: Wikipedia).

Mee op expeditie

De Bougainville bereidt de expeditie met het schip de Étoile voor en vraagt Commerson om als botanist mee te reizen. Commerson zou Jeanne graag mee willen nemen als zijn assistente. Maar er was één probleem: vrouwen zijn in de achttiende eeuw streng verboden op Franse marineschepen. Uitzonderingen worden een enkele keer gemaakt voor passagiers, maar vrouwelijke reizigers zijn er weinig.

Commerson gaat ondanks zijn afnemende gezondheid in op het voorstel van de Bougainville. Hij realiseert zich dat dit ook een lange scheiding van zijn zoon betekent, hij zou hem echter nooit meer zien. Op 1 februari 1767 gaat Philibert op Île d’Aix, bij Rochefort aan boord van de flute Étoile. Zijn missie is het verzamelen van nieuwe monsters van minralen, planten en dieren.

De vermomming

Om toch aan boord van de Étoile te kunnen gaan en zo met de expeditie mee te kunnen, neemt Jeanne een ingrijpende beslissing. Ze besluit zich voor te doen als man en hult zich in mannenkleding, wat natuurlijk een gevaarlijke onderneming is. Niet alleen loopt ze het risico te worden ontmaskerd met alle gevolgen van dien, ook is het dragen van mannenkleding door vrouwen destijds bij koninklijke edicten verboden. Jeanne neemt echter het risico en scheept in als ‘Jean Baré’.

De ontdekking van een bijzondere plant

Het wordt een reis die jaren zou duren. Tijdens een tussenstop in Montevideo verzamelen Philibert en Jeanne enkele inheemse planten. De Étoile vaart verder langs de kusten van Brazilië, Patagonië eb vervolgt zijn reis naar de Molukken, Batavia, Java…

Aan boord werkt Jeanne onvermoeibaar mee aan het verzamelen en classificeren van planten. In Brazilië documenteren Barret en Commerson een onbekende klimplant, een plant die ze de naam Bougainvillea geven, genoemd naar de expeditieleider. Waarschijnlijk heeft Jeanne deze plant als eerste ontdekt.

Steeds meer ruimte voor Jeanne als botanicus

Het leven aan boord is zwaar en turbulent. De zeelieden worden geconfronteerd met ongunstige weersomstandigheden, tekort aan proviand, ziekten als scheurbuik en dysenterie en mechanische storingen en wantrouwen onder de bemanning.

Tijdens de reis heeft Commerson veel last van zeeziekte en problemen met een ontsteking aan zijn been. Hij zegt dat zijn “trouwe knecht” bij hem in de kajuit moet slapen om hem te verzorgen. Hiermee zou Jeanne’s aanwezigheid in zijn hut verklaard worden. Mede door dit gegeven blijft Jeanne veilig tijdens de loodzware tocht over de Stille Oceaan.

Kapitein de Bougainville staat toe dat Commerson en Barret zijn privévertrekken gebruiken als hun verblijfplaats, wat hen privacy geeft en helpt Barret’s ware identiteit geheim te houden. Waarom de kapitein dit doet, weten we niet. Zit hij mogelijk in het complot?

Jeanne verzorgt Commerson, maar deze situatie geeft haar ook een kans om zelf onderzoek uit te voeren. Nu wordt ‘Jean Baré’ hoofdverzamelaar van planten van de expeditie.

De ontmaskering

Ondanks haar overtuigende vermomming beginnen sommige bemanningsleden te vermoeden dat Jean geen man is.
Tienduizenden kilometers van Frankrijk gaat het echt mis. Op Tahiti herkennen bewoners van dit eiland de vrouwelijkheid van Jean en onthullen zijn geheim.

Op 6 april 1768 meert de Étoile aan in Tahiti om voorraden aan te vullen en opnieuw planten te verzamelen. Het schip wordt verwelkomd door de plaatselijke bevolking. De Tahitianen vinden dat ‘Jean’ anders ruikt, mogelijk houden de Tahitianen Jeanne voor een Mahu, een traditionele Tahitiaanse travestiet. De Tahitianen zijn verrast iets van hun eigen cultuur terug te zien op een Franse boot.

De Bougainville en de officieren op het schip zijn verrast. Kapitein de Bougainville neemt het voor haar op. Jeanne wordt niet bestraft, de kapitein prijst haar om haar moed en het werk dat ze tijdens de expeditie gedaan heeft. De Bougainville staat Jeanne toe om aan boord te blijven en beveelt de zeelieden op afstand te blijven en haar met respect te behandelen.

De kapitein is erg onder de indruk van het eiland Tahiti en noemt het ‘De Tuin van Eden’. De bemanning wordt goed ontvangen op Tahiti en heeft tijdens het verblijf op het eiland een goed en vreedzaam contact met de lokale bevolking. De Bougainville is onder de indruk van de cultuur en leefwijze van de Tahitianen.

Toch gaat de expeditie verder, nu naar de Indische Oceaan. Voor Jeanne wordt de hele onderneming ondanks de bescherming door de kapitein, steeds riskanter, nu haar geheim ontdekt is. Ze blijft veel in haar kajuit en draagt steeds een pistool bij zich.

Als ze haar kamer verlaat om planten te bestuderen op de eilanden die ze aandoen, is ze continu op haar hoede. Ze moet zich verdedigen tegen handtastelijke opvarenden en inheemsen, als eenzame vrouw is ze een gemakkelijke ‘prooi’.

Commerçon kan haar niet beschermen, hij beweert niets te weten van Barret’s vrouwelijkheid. Het zou hem strafbaar maken als uitkomt dat hij Jeanne bewust als vrouw heeft meegenomen.

Hoe kunnen we in deze onvermoeibare Barré een vrouw herkennen, een botanicus die zeer ervaren is. …. Die midden in de sneeuw en op de ijzige bergen van de Straat van Magellaan … met moed en kracht de natuur onderzoekt.

Uit het reisverslag van Louis-Antoine de Bougainville

Mauritius

Philibert en Jeanne blijven meevaren met de Étoile tot ze in november 1768 Île de France, het huidige Mauritius, in de Stille Oceaan bereiken. Dit eiland is destijds een belangrijke Franse handelspost. Mede op aandringen van de kapitein gaan Jeanne en Philibert hier van boord. Ze vestigen zich in Flacq, in het oosten van Mauritius.

Philibert Commercon kent verschillende mensen op Mauritius, waaronder Pierre Poivre uit Lyon. Poivre is vriend en collega-botanist en gouverneur van het eiland. Jeanne en Philibert worden de gasten van Pierre Poivre. Het is voor Jeanne een veilige plek, hier kan ze vrijuit als vrouw leven.

Een van de opdrachten die Pierre Poivre van de koning heeft gekregen, is om kruiden en specerijen aan te planten op Mauritius, om zodoende de Nederlanders voor te zijn met de export naar Europa. Jeanne en Philibert gaan verder met hun wetenschappelijk onderzoek en de classificatie van nieuwe planten en kruiden op Mauritius.

De expeditie van de Bougainville vaart zonder Jeanne en Philibert verder. In januari 1768 vaart de Étoile door de Straat van Magellaan. Een jaar later nadert de boot Australië, maar de kapitein durft het Groot Barrièrerif (het grootste koraalrif ter wereld) niet over te steken.

Onderzoek op eilanden in de Indische Oceaan

Tijdens hun verblijf op Mauritius brengen Jeanne en Philibert lange periodes door op verschillende eilanden in de Indische Oceaan. Honderden planten worden door hen geïndexeerd. Voor Commerson is het moeilijk om zwaar werk te doen vanwege de problemen met zijn been en zo komt het meeste werk neer op Jeanne.

In 1770 gaat Commerson zonder Barret op verkenning naar Madagaskar en een jaar later naar het eiland Réunion, ten oosten van Madagaskar. La Réunoin is in die tijd Frans koloniaal bezit, in 1649 was het door de Franse koning geclaimd. Commerson is vooral naar dit eiland gegaan om vulkanen te bestuderen, wat inmiddels een nieuwe fascinatie van hem was.

Het is 1773 als Commerson weer terug is op Mauritius. Zijn vriend Poivre is hier inmiddels geen gouverneur meer, hij is terug geroepen naar Parijs. Commerson kan het slecht vinden met de nieuwe gouverneur. Het gaat helaas steeds slechter met de gezondheid van Commerson en hij sterft op 13 maart 1773, op 46-jarige leeftijd in Flacq.

Alleen op Îsle de France

Jeanne Barret blijft alleen achter op het eiland. Om een beter bestaan te kunnen opbouwen, vertrekt ze naar Port-Louis, de hoofdstad van het Mauritius waar ze in lokale apotheken gaat werken en een herberg opent.

De maatschappij is in die tijd echter niet gesteld op alleenstaande vrouwen. Jeanne heeft een zware tijd, met name de nieuwe gouverneur achtervolgt haar met allerlei verdachtmakingen. Ze krijgt een boete (12 november 1773) omdat ze op zondag alcohol serveert en de beschuldiging dat hierdoor de parochianen dronken in de kerk verschijnen.

Het liefst wil ze het eiland verlaten en terugkeren naar Frankrijk. Nog geen jaar na de dood van Commercon trouwt ze 17 mei 1774 met de Franse onderofficier Jean Dubernat, die afkomstig is uit de Périgord in het zuidwesten van Frankrijk. Ze trouwen in de kathedraal Saint-Louis in Port-Louis. Zou dit huwelijk haar mogelijkheden tot terugkeer naar haar vaderland geven?

Terugkeer en erkenning

Samen met Jean keert ze in 1775 eindelijk terug naar Frankrijk. In haar bagage bevinden zich 32 kisten met manuscripten, planten, schelpen, insecten en schetsen van flora en fauna. Veel hiervan is bestemd voor de botanische tuin Jardin du Roi in Parijs.

Jeanne en Jean Jeanne vestigen zich in Saint-Aulaye in de Dordogne, waar Jeanne een rustig bestaan leidt.

Met haar terugkeer naar Frankrijk voltooit Jeanne haar wereldreis, acht jaar nadat ze deze begonnen is. Hiermee wordt ze, zonder dat het oorspronkelijk de bedoeling was, de eerste vrouw die officieel de wereld rondreist, een mijlpaal in een tijd waarin vrouwen nauwelijks rechten hebben, laat staan toegang tot wetenschappelijke reizen.

Op 3 april 1783 erkent de koning Louis XVI het grote belang van de expeditie voor Frankrijk en hij roemt de inzet van Bougainville. Deze verwijst naar de grote verdiensten van Jeanne Barret als botanicus op deze expeditie. Ze krijgt hiervoor een levenslang pensioen van 200 livres.

Twee jaar later krijgt ze opnieuw officiële erkenning voor haar prestaties. In 1785 kent de Franse regering haar een pensioen toe als erkenning voor haar bijdrage aan de wetenschap tijdens de expeditie van Bougainville, een zeldzame eer voor een vrouw uit haar tijd.

Bovendien ontvangt ze nu haar deel van de erfenis van Commerson, wat een aanzienlijk geldbedrag is. Commerson heeft dit bedrag testamentair aan Jeanne nagelaten, maar zij moet hiervoor tot aan de procureur-generaal gaan om te ontvangen waar ze recht op heeft.

Na deze expeditie publiceert de Bougainville een reisverslag onder de naam
Voyage Autour Du Monde Par La Frégate Du Roi La Boudeuse Et La Flûte L’Etole.

Postume erkenning voor Jeanne Barret

Ruim twee eeuwen na haar indrukwekkende bijdrage aan de botanische wetenschap krijgt Barret steeds meer erkenning. Verschillende steden in Frankrijk hebben een straat naar haar vernoemd.

Solanum baretiae

In 2012 wordt een nieuwe nachtschadesoort naar Jeanne Barret vernoemd: Solanum baretiae, als een postuum eerbetoon.

Olympische Spelen van Parijs 2024

Ook tijdens de Olympische Spelen van 2024 in Parijs krijgt Jeanne Barret postuum erkenning voor haar belangrijke bijdrage aan de wetenschap. In de indrukwekkende openingsceremonie verschijnt haar beeltenis uit de rivier de Seine, een symbolisch eerbetoon dat samenvalt met de viering van haar verjaardag rond de start van de Spelen.

Jeanne Barret maakt deel uit van een reeks van tien gouden standbeelden die worden onthuld ter ere van invloedrijke Franse vrouwen uit de geschiedenis. Deze beelden, waaronder ook figuren als Simone Veil en Simone de Beauvoir, rijzen op uit het water nabij de Pont Alexandre-III. Samen vormen zij een tijdelijke expositie die feministische en historische pioniers in het zonnetje zet.

Na de openingsceremonie worden de standbeelden tijdelijk tentoongesteld in de Nationale Assemblee. Hoewel de groep als geheel niet permanent is gebleven, zijn sommige beelden later op verschillende plekken in Parijs geplaatst, zoals langs bruggen, pleinen en tuinen. Zo blijft hun nalatenschap zichtbaar in de stad. De beelden maakten deel uit van het onderdeel Sororité (zusterschap) tijdens de ceremonie.

Het gouden beeld van Barret vind je bij de Porte de la Chapelle, aan Rue de la Chapelle, in het 18e arrondissement.

Met haar gouden beeld aan de Seine is Jeanne Barret opnieuw onder de aandacht gebracht als een bijzondere vrouw die, ondanks haar lange tijd onzichtbare rol in de geschiedenis, nu eindelijk de erkenning krijgt die zij verdient.

Overlijden en nalatenschap

Het is 5 augustus 1807 als Jeanne in haar woonplaats sterft. Op het kerkhof van de église de Saint-Aulaye in Saint Antoine-de-Breuilh inn de Dordogne ligt ze begraven. Jeanne laat geen kinderen na en vermaakt haar erfenis aan de zoon van Commerson

Wat Jeanne Barret vooral nalaat is een levensverhaal dat eeuwen later nog steeds inspireert. Haar nalatenschap leeft voort in de geschiedenis van de wetenschap en ontdekkingsreizen en in de ontwikkeling van de vrouwen door de eeuwen heen.

Vandaag de dag wordt Jeanne Barret erkend als een symbool van moed, doorzettingsvermogen en wetenschappelijke nieuwsgierigheid.
Over haar levensverhaal is in 1982 een prachtig boek geschreven door Fanny Deschamps: La Bougain-villée.

Meer dan zesduizend plantensoorten

Tijdens hun wereldreis hebben Barret en Commerson meer dan zesduizend plantensoorten verzameld en identificeren ze meerdere nieuwe soorten, waaronder een bloeiende klimplant die ze Bougainvillea, naar hun expeditieleider Bougainville noemen.

Veel van de planten die Barret en Commerson verzamelen, zijn geschonken aan de Jardin du Roi en bevinden zich nog steeds het Muséum National d’Histoire Naturelle. Helaas is er inmiddels ook veel materiaal verloren gegaan.

Een aantal van de verzamelde specimens van Barret en Commerson zijn opgenomen in het Franse Nationale Herbarium.

Verschillende namen

Jean Barret staat bekend onder verschillende namen of schrijfwijzen van haar familienaam: we kennen haar ook onder de namen Baret, Baré, Baret, Bare, De Bare, Bonnefoi, Bonnefoy of Bonne-Foi.

bronnen

Aventuriers et explorateurs de Bourgogne; Lucienne Delille
La Bougain-villée; Fanny Deschamps
www.jeanne-barret-tourdumonde.fr
https://isgeschiedenis.nl