Hospices de Beaune: een tijdreis naar de Middeleeuwen

In het hart van de Bourgondische stad Beaune ligt een van de meest iconische gebouwen van Frankrijk:
het Hôtel-Dieu, beter bekend als de Hospices Civils de Beaune.

Dit voormalige ziekenhuis, gesticht in 1443 door kanselier Nicolas Rolin en zijn echtgenote Guigone de Salins,
is een plek waar middeleeuwse liefdadigheid, kunst en architectuur samenkomen.
Een bezoek voelt als een reis terug in de tijd en geeft een levendig beeld van hoe zieken eeuwen geleden werden verzorgd.

Of je nu een liefhebber bent van geschiedenis, wijn of middeleeuwse architectuur,
dit is een absolute aanrader tijdens je verblijf in de Bourgogne.

Een Paleis voor de Armen

Aan het einde van de Honderdjarige Oorlog (1337-1453) hebben oorlog, honger en pestepidemieën de bevolking van Beaune zwaar getroffen. Het merendeel van de inwoners leeft in grote armoede.

Kanselier Nicolas Rolin en zijn echtgenote Guigone de Salins besluiten in Beaune een Hôtel-Dieu te stichten: een plaats waar zieken en armen gratis kunnen worden verzorgd. Een ziekenhuis dat ze uit eigen inkomsten, giften en hun jaarlijkse rente uit de zoutmijnen kunnen bekostigen.

Op de laatste dag van het jaar 1451 wordt dit Hôtel-Dieu ingewijd, in 1452 kan het zijn eerste patiënt ontvangen. De zorg wordt eeuwenlang verleend door les Dames hospitalières des Hospices de Beaune, zogeheten femmes pieuses et de bonne conduite, oftewel vroom en van onbesproken gedrag.

De reputatie van het Hôtel-Dieu is zo goed dat, hoewel aanvankelijk bedoeld voor de armen, al snel ook edelen en rijke burgers zich hier laten opnemen, zij krijgen vaak privékamers. Hun schenkingen en legaten maken verdere uitbreidingen en verfraaiingen van het ziekenhuis mogelijk en dragen bij aan een rijke kunstcollectie. Zo wordt het Hôtel-Dieu een waar Palais des Pauvres.

Het Hôtel-Dieu blijft bijna vijf eeuwen lang een ziekenhuis, pas in 1971 wordt het laatste bed verplaatst naar een moderner complex elders in de stad.

Een binnenplaats vol kleuren

Het Hôtel-Dieu is een van de weinige goed bewaard gebleven voorbeelden van stedelijke architectuur uit de Late Middeleeuwen, een schoolvoorbeeld van de Vlaams-Bourgondische gotiek. Nicolas Rolin verbleef vaak in Noord-Frankrijk en Vlaanderen, die destijds onder het gezag van de hertog van Bourgondië stonden. Van hieruit nam hij zijn architectonische ideeën mee.

In Brussel ontmoet Rolin de schilder Rogier van der Weyden, aan wie hij de opdracht geeft voor het altaarstuk van Het Laatste Oordeel. Voor de bouw van het Hôtel-Dieu doet hij echter een beroep op ambachtslieden uit Beaune.

Het meest iconische kenmerk is de binnenplaats. Hier staat het wereldberoemde gebouw met zijn kleurrijke dak van geglazuurde dakpannen in geometrische patronen van geel, groen, rood en zwart. Dit schitterende dak met zijn prachtige dakkapellen is vanaf de straat niet te zien, je moet het museum bezoeken om de binnenplaats te kunnen bekijken. De 50 meter hoge torenspits markeert de ingang van het Hôtel-Dieu.

De binnenplaats is omgeven door gebouwen met galerijen waar de zusters vroeger beschut konden lopen.

de waterput

Midden op de binnenplaats zul je de waterput al snel zien staan, vooral het gotisch ijzerwerk valt op.

Deze waterput voorzag het ziekenhuis van water.

Rode gordijnen als symbool van een bijzondere geschiedenis

Binnen wacht de indrukwekkende Salle des Pôvres, de Zaal der Armen, een ruimte met grote houten balkconstructies. Hier staan tientallen houten bedden langs de muren opgesteld. Deze zaal is indrukwekkend, met een lengte van 50 meter, 14 meter breed en 16 meter hoog. Langs de muren staan houten bedden, elk afgeschermd met rode wollen gordijnen, boden plaats aan twee zieken per bed.

Kijk even omhoog naar de prachtig beschilderde balken: kleurrijke draken en monsters verwijzen naar de strijd tussen goed en kwaad. Boven de grote deur hangt een indrukwekkend, polychroom beeld van Christus, toegeschreven aan een Vlaamse meester.

een kapel voor de zieken

De bijbehorende kapel die direct aan de ziekenzaal grenst is zo ontworpen, dat de patiënten de mis kunnen bijwonen zonder hun bed te verlaten. In deze kapel stond dus oorspronkelijk de beroemde polyptiek van Het Laatste Oordeel op het altaar.

Medicijnen en voedsel in de Middeleeuwen

apotheek

In de apotheek ontdek je hoe men in de Late Middeleeuwen en latere eeuwen probeert zieken te genezen, vaak met bijzondere middelen. In de kasten staan maar liefst 130 faience potten uit 1782, ooit gevuld met zalven, oliën en siropen. De glazen potten uit de 19e eeuw bevatten soms nog hun originele inhoud zoals poeder van pissebedden, kreeftenogen en drakenbloed.

Aan de achterkant ligt de tuin der eenvoudigen, waar geneeskrachtige kruiden werden gekweekt. Zo kreeg de apotheker de ingrediënten uit eigen hof. Het geheel geeft een fascinerende inkijk in de medische wetenschap van destijds, een mix van natuurkennis, traditie en een vleugje magie.

keuken

Stap de indrukwekkende keuken van het Hôtel-Dieu binnen en je waant je in de tijd van lang geleden. Tot 1985 wordt hier nog daadwerkelijk gekookt voor de bewoners van het tehuis dat het na 1971 geworden is. Vandaag is de keuken teruggebracht naar de sfeer van begin 20e eeuw, compleet met een groot fornuis, koperen ketels, kookgerei en een imposante gotische open haard met twee vuren.

Bijzonder is de cromale, een ingenieus systeem waarmee de zware kookketels naar het vuur konden worden gebracht of juist verderaf gehangen. Maar de echte blikvanger is zonder twijfel Messire Bertrand, een klein mechanisch mannetje dat sinds 1698 onvermoeibaar het spit draait. In zijn rood met goud afgezet kostuum en hoge witte hoed houdt hij alles nauwlettend in de gaten.

Een verborgen meesterwerk

Een van de grootste schatten van het Hôtel-Dieu is het beroemde altaarstuk Het Laatste Oordeel van de Vlaamse meester Rogier van der Weyden. Dit meesterwerk is speciaal voor het hospitaal geschilderd en hangt eeuwenlang op het hoofdaltaar van de kapel. Het werd alleen geopend op zon- en feestdagen, een speciaal moment voor de patiënten.

Je kunt dit schilderij nog steeds bewonderen, al hangt het nu in een speciaal ontworpen zaal, waar licht en vochtigheid perfect worden gecontroleerd.

Met zijn 2,25 meter hoogte en 5,46 meter breedte is het een indrukwekkend kunstwerk. In het midden troont Christus, gehuld in purperen mantel, die de zielen oordeelt: met zijn rechterhand wijst hij de uitverkorenen de weg naar de hemel, met zijn linkerhand wijst hij de verdoemden af. Onder hem staat aartsengel Michaël, die de zielen weegt, schitterend in wit en rood.

Zelfs de gesloten luiken zijn een kunstwerk op zich: daar zien we Nicolas Rolin en Guigone de Salins biddend tegenover elkaar, met daarnaast scènes zoals de Annunciatie en afbeeldingen van heiligen die belangrijk waren voor de oprichters.

De wereldberoemde wijnveiling

Sinds de stichting van het Hôtel-Dieu bezit het hospitaal wijngaarden. Tegenwoordig beheren de Hospices twee prestigieuze domeinen: Hospices de Beaune en Hospices de Nuits-Saint-Georges.

Elke derde zondag van november vindt de beroemde wijnveiling plaats in Les Halles de Beaune, recht tegenover het Hôtel-Dieu. De opbrengst gaat naar het behoud van dit historisch erfgoed en naar diverse goede doelen.

praktische Informatie

Het Hôtel-Dieu is een museum dat jaarlijks honderdduizenden bezoekers trekt. De audiotours en rondleidingen nemen je mee door de zalen, de binnenplaats, de kapel en de schatkamer.

Rue de l’Hôtel-Dieu, Place de la Halle, 21200 Beaune
Dagelijks geopend, met doorlopende opening van 9.00 tot 19.30 uur in het hoogseizoen (april–half november).
een ticket voor volwassenen circa €12, gereduceerd tarief voor jongeren en studenten. In het hoogseizoen is het raadzaam een ticket vooraf te reserveren.
een audiotour is in diverse talen beschikbaar.
een rondleiding met een gids laat je het hele verhaal van de oprichters en de rol van het ziekenhuis in de Bourgondische geschiedenis volledig begrijpen.