Nicolas Rolin en Guigone de Salins: macht en barmhartigheid in Bourgondië

Tussen middeleeuwse steden en stille dorpen, leeft in de Bourgogne
het verhaal van een opmerkelijk echtpaar voort.
Nicolas Rolin, de machtige kanselier van de Bourgondische hertogen en zijn vrouw Guigone de Salins.

Zij bouwen in de vijftiende eeuw een indrukwekkend netwerk van kastelen en landgoederen op.
Én zij laten een van de meest bijzondere monumenten van middeleeuws Europa na:
het Hospices de Beaune,
een van de weinige goed bewaard gebleven voorbeelden van stedelijke architectuur uit de Late Middeleeuwen.

Wat begint als een daad van liefdadigheid in een tijd van oorlog, armoede en ziekte
groeit uit tot een instelling die eeuwenlang zieken verzorgt
en tot de mooiste historische monumenten van Frankrijk behoort.

Wie door de straten van Beaune, Autun of kleine dorpen in de Bourgogne reist,
ontdekt nog steeds de sporen van dit invloedrijke echtpaar.

Hun verhaal is er een van macht, ambitie, geloof en liefdadigheid.

Nicolas Rolin

De naam van Nicolas Rolin is onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van Bourgondië in de vijftiende eeuw. Gedurende bijna veertig jaar is Rolin een van de machtigste figuren van het Bourgondische rijk. Hij speelt een sleutelrol in diplomatie, financiën en bestuur en is betrokken bij belangrijke politieke onderhandelingen tijdens de laatste fase van de Honderdjarige Oorlog.

Hoewel hij geen deel uitmaakt van de oude adel, verwerft hij enorme rijkdom en invloed. Zijn vermogen stelt hem in staat kastelen, landgoederen en heerlijkheden te kopen in verschillende delen van Bourgondië. Na de dood van zijn broer Jean erft hij ook het ouderlijke huis in de Rue des Bancs in Autun, het huidige Musée Rolin (helaas nog tot eind 2027 gesloten).

Opdrachtminiatuur van de Chroniques de Hainaut (1447), toegeschreven aan Rogier van der Weyden.
Jean Wauquelin overhandigt de Kronieken van Henegouwen aan Filips de Goede, hertog van Bourgondië.
Nicolas Rolin in het blauw met naast hem Jean Chevrot (bisschop van Toul).
Ook Karel de Stoute staat op het schilderij afgebeeld.

De kanselier uit Autun

Het verhaal begint in Autun, een van de oudste steden van Bourgondië. Hier wordt Nicolas Rolin rond 1376 geboren in een welgestelde burgerfamilie. Van zijn moeder, Aimée Jugnet, weten we niet veel.

Zijn vader, Jean Rolin, bezit onder meer wijngaarden in de Bourgondische wijnstreek. Maar Nicolas wil meer dan alleen het beheer van familiegoederen. Hij gaat rechten studeren in Avignon en begint een carrière die hem uiteindelijk naar de hoogste kringen van de macht zal brengen.

In 1378 koopt Jean Rolin de helft van de heerlijkheid La Bajole in Couches. Het centrum van deze wijnbouwheerlijkheid is de beroemde Tour Bajole, een hoog stadshuis dat sterk op een toren lijkt.

geen adel, toch veel invloed

Het gebouw weerspiegelt precies de positie van deze familie: zij nemen zoveel mogelijk de sociale normen van de adel over, maar durven hun gebouwen nog niet met kantelen te voorzien.

Rolin is aanvankelijk in dienst van Jan zonder Vrees, in 1422 benoemt Filips de Goede (de zoon van jan zonder Vrees) Rolin tot kanselier van Bourgondië. Dat betekent dat Rolin het politieke brein wordt achter een van de machtigste staten van Europa. Hij adviseert de hertog, onderhandelt met koningen en speelt een sleutelrol in de diplomatie tijdens de laatste fase van de Honderdjarige Oorlog.

Zijn positie aan het Bourgondische Hof brengt hem enorme rijkdom en invloed. Chateaus, landerijen en heerlijkheden verspreid over Bourgondië komen in zijn bezit. Zijn ambitie is niet alleen macht, maar ook sociale erkenning en een blijvende nalatenschap.

Twee huwelijken

Nicolas trouwt omstreeks 1398 met Marie le Mairet, de dochter van zijn stiefvader, Rolin wordt echter al snel weduwnaar. In 1407 trouwt hij met Marie de Landes, dit huwelijk brengt hem in de kringen van de Parijse hoge financiële wereld. Wanneer Marie in 1421 sterft, is Rolin opnieuw weduwnaar.

Guigone de Salins: adel, geloof en liefdadigheid

Een grote ommekeer in zijn leven komt met zijn derde huwelijk. In 1423 trouwt Nicolas Rolin met Guigone de Salins, een jonge edelvrouw uit de invloedrijke familie van de seigneurs de Salins-la-Tour, een regio rond Salins-les-Bains die beroemd is om haar zoutmijnen. Die mijnen vormen een belangrijk deel van haar bruidsschat en zouden later ook de financiering van hun grootste project mogelijk maken. Nicolas en Guigone krijgen drie zonen; daarnaast had Rolin uit eerdere huwelijken al vijf kinderen.

Dit huwelijk betekent voor Rolin een belangrijke sociale stap richting de adel, maar geeft zijn leven ook een ander perspectief. Guigone speelt een actieve rol in liefdadigheid en religieuze projecten en moedigt haar echtgenoot aan tot eenzelfde vrijgevigheid.

Een ziekenhuis voor de geteisterde bevolking

Het bekendste gezamenlijke project van het echtpaar is het Hospices de Beaune.
Aan het einde van de Honderdjarige Oorlog is de situatie in Bourgondië dramatisch. Oorlog, hongersnood en pestepidemieën hebben de bevolking zwaar getroffen. Veel inwoners leven in armoede en hebben nauwelijks toegang tot medische zorg.

Op 4 augustus 1443 besluiten Nicolas Rolin en Guigone de Salins een Hôtel-Dieu (huis van God) te stichten: een ziekenhuis waar armen, pelgrims en zieken gratis verzorgd kunnen worden.

Het project is ambitieus en ongewoon voor zijn tijd. Het ziekenhuis wordt gefinancierd uit hun persoonlijke rijkdom, uit giften en uit de inkomsten van de zoutmijnen van Salins.

Het paleis van de armen

In plaats van een sober ziekenhuis bouwen Rolin en Guigone een complex dat bijna paleisachtig aandoet. Voor de bouw van het Hôtel-Dieu doet Rolin een beroep op ambachtslieden uit Beaune.

Op 31 december 1451 wordt het complex plechtig ingewijd, één dag later ontvangt het al zijn eerste patiënt. De grote ziekenzaal, met haar indrukwekkende houten dakconstructie en rijen bedden, biedt plaats aan tientallen patiënten.
De zorg is toevertrouwd aan les Dames hospitalières des Hospices de Beaune, zogeheten femmes pieuses et de bonne conduite, oftewel vroom en van onbesproken gedrag. Het Hôtel-Dieu wordt al snel beroemd om zijn uitzonderlijke comfort en medische verzorging.

Hoewel het ziekenhuis aanvankelijk voor armen bedoeld is, laten ook rijke burgers en edelen zich er al snel behandelen. Zij krijgen vaak privékamers en schenken geld of landerijen aan het hospitaal.

Dankzij deze schenkingen groeit het Hôtel-Dieu uit tot een instelling met aanzienlijke rijkdom en een indrukwekkende kunstcollectie. Het krijgt al snel de bijnaam Palais des Pauvres, het paleis van de armen.

Het ziekenhuis blijft bijna vijf eeuwen in gebruik. Pas in 1971 verhuizen de laatste patiënten naar een modern ziekenhuis elders in Beaune.

ook eigenbelang speelt mee

De oprichting van het hospice was niet alleen liefdadigheid, ook eigenbelang lijkt mee te spelen getuige deze uitspraak van hem:

“Ik, Nicolas Rolin, ridder, burger van Autun, heer van Authume en kanselier van Bourgondië, verklaar op deze zondag, 4 augustus, in het jaar des Heren 1443… in het belang van mijn zaligheid, verlangend om aardse goederen in te wisselen voor hemelse goederen… dat ik in de stad Beaune een ziekenhuis voor de armen en zieken heb gesticht en onherroepelijk heb geschonken, met een kapel, ter ere van God en zijn glorierijke moeder…”

Kunst: devotie en prestige

Nicolas Rolin was een liefhebber en belangrijke beschermheer van de kunsten, zo bouwt hij samen met zijn zoon Jean de kapel van het Couvent des Célestins in Avignon.

Het Hôtel-Dieu weerspiegelt niet alleen liefdadigheid, maar ook hier vind je de culturele ambities van Nicolas en Guigone terug. Als kanselier reist Rolin vaak naar Vlaanderen en Noord-Frankrijk, waar hij kennismaakt met de rijke kunst en architectuur van de Bourgondische wereld.

In Brussel ontmoet Rolin de schilder Rogier van der Weyden, een van de belangrijkste kunstenaars van de Vlaamse Primitieven. Hij geeft hem de opdracht voor het altaarstuk van Het Laatste Oordeel, dat vandaag tot de belangrijkste schilderijen van deze periode behoort.

Voor de zieken die in de grote zaal van het Hôtel-Dieu liggen, is dit altaarstuk voortdurend zichtbaar

Het meesterwerk van Rogier van der Weyden

In het Hospices de Beaune bevindt zich een van de grootste kunstschatten van de vijftiende eeuw: het monumentale altaarstuk Het Laatste Oordeel, geschilderd door Rogier van der Weyden. Het werk wordt rond 1445 besteld door Nicolas Rolin voor de kapel van het ziekenhuis dat hij samen met Guigone de Salins heeft gesticht.

Het altaarstuk toont de wederkomst van Christus en het oordeel over de zielen van de doden. In het midden weegt de aartsengel Michaël de zielen, terwijl rechts de uitverkorenen naar het paradijs worden geleid en links de verdoemden naar de hel afdalen.

Voor de zieken die in de grote zaal van het Hôtel-Dieu lagen, was dit altaarstuk voortdurend zichtbaar. Het herinnerde hen eraan dat zorg voor het lichaam en zorg voor de ziel nauw met elkaar verbonden waren.

Vandaag behoort het tot de belangrijkste werken van de Vlaamse Primitieven en is het een van de grote trekpleisters van het museum van het Hôtel-Dieu.

Een nalatenschap die de eeuwen overleeft

Voor Nicolas Rolin in 1462 sterft, heeft hij zich laten afbeelden als een ridder in volledige wapenrusting. Een uitrusting die hij waarschijnlijk nooit in werkelijkheid heeft gedragen, maar wel zichtbaar werd op zijn grafmonument. Deze voorstelling kan gezien worden als zijn laatste symbolische boodschap. Rolin wordt begraven in de familiekapel van de église Notre-Dame-du-Châtel, in zijn geboortestad.

Na zijn dood blijft Guigone het hospitaal nog acht jaar leiden. Tot aan haar dood in 1470 wijdt zij zich volledig aan de zorg voor zieken en armen. Guigone wordt begraven in de kapel van het Hôtel-Dieu, waar haar graf nog steeds te zien is.

Sporen van Rolin in de Bourgogne

Vijf eeuwen later zijn de sporen van Nicolas Rolin en Guigone de Salins nog altijd zichtbaar in de Bourgogne. In kastelen, een kerk en dorpen leeft hun verhaal voort, maar nergens zo indrukwekkend als in het Hôtel-Dieu van Beaune, waar macht en barmhartigheid samen een blijvend monument hebben gecreëerd.

In 1529 verklaart Barthélémy de Chasseneuz in zijn Catalogus gloriae mundi dat Nicolas Rolin 22 kastelen en 5 versterkte huizen bezat.

Nicolas Rolin verzamelt bijna obsessief kastelen, passend bij zijn nieuwe status van edelman. Bovendien laat hij zich vaak belonen voor zijn werkzaamheden met landerijen en kastelen. Voor een man van burgerlijke afkomst zijn kastelen niet alleen residenties, maar ook symbolen van prestige en macht.

Niet al het bezit van Rolin is nog terug te vinden, zo is de toren van de chancellerie in Chalon-sur-Saône volledig verdwenen.

Andere kastelen, zoals het château de Lugny, Le Plessis in Blanzy, Martigny-le-Comte in de Charolais zijn sterk gerestaureerd, wat het moeilijk maakt hun middeleeuwse staat te herleiden. Toch bestaan er nog aanzienlijke archeologische resten, onder meer in Authumes, Chazeu, Savoisy en Oricourt.

Autun, geboorteplaats en familiehuis

In Autun bevindt zich het Musée Rolin (helaas nog gesloten tot eind 2027), gevestigd in het voormalige stadspaleis van de familie.

In 1435 geeft Rolin aan Jan van Eyck de opdracht voor het schilderij La Vierge du chancelier Rolin. Het toont de kanselier knielend voor Maria en het Christuskind. Het werk was bestemd voor de familiekapel in de Notre-Dame-du-Châtel in Autun, nu te zien in het Louvre.

Het schilderij symboliseert zowel zijn religieuze devotie als zijn wens om als weldoener herinnerd te worden.

Nicolas laat hij het schip en het koor van de Notre-Dame-du-Châtel herbouwen, de klokkentoren wordt op zijn kosten gebouwd en voorzien van goudkleurige dakpannen. Vanuit zijn woonhuis kon hij via een hoge overdekte passage de kerk bereiken.

De kerk wordt tijdens de Franse Revolutie verwoest, maar archeologen ontdekken in 2020 op de Place Saint-Louis waarschijnlijk de resten van zijn grafkelder. De plaats komt overeen met waar het graf gemarkeerd is op een 18e-eeuws plan en er is een verguld spoor aangetroffen zoals vermeld in een archivalische beschrijving. Voor de rest is het graf geplunderd door de Franse Revolutionairen.

een opzienbarende ontdekking

De Notre-Dame-du-Châtel, waar Nicolas Rolin oorspronkelijk werd begraven, is tijdens de Franse Revolutie volledig verwoest. Lange tijd leek daarmee ook het spoor van zijn graf voorgoed verdwenen.

Pas in 2020 komt daar verandering in, als archeologen op de Place Saint-Louis in Autun een grafkelder blootleggen die vrijwel zeker aan de kanselier toebehoorde. De ligging komt precies overeen met een achttiende-eeuwse plattegrond waarop het graf van Rolin in het koor van de verdwenen kerk staat aangegeven.

Tijdens de opgravingen is bovendien een verguld spoor van een ridder gevonden, een detail dat herinnert aan de manier waarop Rolin zich in zijn grafmonument liet afbeelden. Veel van het graf was echter al verdwenen: zoals zoveel graven werd ook deze kelder tijdens de Revolutie geplunderd, toen in 1794 de kerk zelf werd gesloopt.

Épinac, een kasteel van de kanselier

Het dorp Épinac herinnert aan het kasteel Monestoy, een van de vele residenties die Nicolas Rolin liet versterken.

Authumes, een heerlijkheid van Rolin

Op 3 maart 1423 koopt Rolin zijn eerste château: Authumes. In officiële documenten noemt hij zichzelf seigneur d’Authumes. Het kleine dorp in de Bresse is een van de vele landgoederen die hij tijdens zijn carrière verwerft.

Het kasteel van Authumes is een echte residentie waar hij de hertog of andere hooggeplaatste gasten ontvangt.

Het complex is bijzonder indrukwekkend. Het wordt voorafgegaan door een enorm voorhof van ongeveer 200 bij 250 meter, omgeven door een bakstenen muur met twee poorttorens. Het eigenlijke kasteel ligt op een rechthoekig platform van 70 bij 100 meter en wordt beschermd door een ophaalbrug, torens en grachten.

château Lugny-les-Charolles

De politieke macht van Nicolas Rolin laat ook haar sporen na rond het kasteel van Lugny.
Tijdens de conflicten van de Honderdjarige Oorlog worden de bezittingen van de familie de Lévis, die de zijde van de Franse koning heeft gekozen, geconfisqueerd en toegewezen aan Rolin.

De baronie van Lugny, met omliggende domeinen zoals Bragny en Le Plessis, komt zo in zijn handen. In deze machtsstrijd tussen Bourgondië en de Franse kroon wordt het kasteel van Lugny beschadigd en geplunderd.

Vanaf 1439 en definitief in 1479 worden de bezittingen door de familie Rolin teruggegeven aan de rechtmatige eigenaars, de familie de Lévis.

Het kasteel dat je nu nog ziet in Lugny is sterk verbouwd, maar in en rond Lugny blijft de geschiedenis van deze roerige periode nog altijd voelbaar.

macht, geloof en barmhartigheid

En zo vertelt het Hospices de Beaune nog altijd het verhaal van Nicolas Rolin en Guigone de Salins, een verhaal waarin macht, geloof en barmhartigheid tot een bijzonder resultaat kwamen.