Sébastien Le Prestre de Vauban: de vestingbouwer van de Zonnekoning

(titelfoto Alain DOIRE / BFC Tourisme)

Wie in de Bourgogne komt, wandelt ongemerkt door het decor van een van Europa’s grootste militaire geesten.

In het hart van deze streek wordt in 1633 Sébastien Le Prestre de Vauban geboren,
de man die onder koning Louis XIV het Franse koninkrijk zou omringen met een gordel van stervormige vestingen.

Vauban ontwerpt meer dan 150 citadellen, forten, steden, militaire en commerciële havens
en civiele installaties tijdens het bewind van de Zonnekoning.

Zijn missie: Frankrijk omringen met een gordel van stervormige vestingen, een ware ceinture de fer.

Bovendien is hij een sociaal bewogen man
die de armoede van de werkende klasse wil bestrijden.

Militair genie in dienst van de koning

Vauban groeit uit tot een van de beroemdste Bourgondiër van de 17e eeuw. Als militair ingenieur aan het hof van de Zonnekoning ontwerpt, bouwt of verbetert hij meer dan 300 fortificaties, leidt hij ruim 50 belegeringen en maken de verdedigings- als de aanvalskunst onder zijn leiding een revolutionaire ontwikkeling door. Vauban lijdt slechts twee nederlagen tijdens 53 belegeringen. In januari 1703 wordt hij benoemd tot maarschalk van Frankrijk.

Zijn vestingwerken, met bastions, glacissen (een flauw hellend vlak van aarde of steen aan de buitenzijde van een vestinggracht), brede grachten en lage, dikke muren tot wel tien meter hoog, zijn bestand tegen zware kanonskogels. Torens worden breder en lager, en blinde vlekken in de verdediging weggewerkt. Vauban maakte optimaal gebruik van bergtoppen, hellingen, rivieren en kustlijnen.

Zijn doel: Frankrijk versterken én het aantal slachtoffers beperken door een doordachte, voorzichtige belegeringsstrategie met lange loopgraven buiten het directe schootsveld.

Werelderfgoed

In 2008 worden de vestingwerken van Vauban erkend als UNESCO-werelderfgoed: de Fortifications of Vauban. Steden als Arras, Besançon en Mont-Dauphin maken deel uit van deze unieke ceinture de fer.

De Morvan: waar het begon

Voordat hij maarschalk wordt, is Sébastien Le Prestre de Vauban een jongen uit de Morvan. Hij werd geboren in het huidige Saint-Léger-Vauban, destijds Saint-Léger-de-Foucheret. Zijn vader, Urbain Le Prestre, behoort tot de lage adel, maar zonder fortuin. Het gezin leeft tussen boeren die gebukt gaan onder zware belastingen, soms tot driekwart van hun inkomen.

Deze jeugd in armoede tekent Vauban blijvend. Hij wordt op jonge leeftijd wees en krijgt zijn verdere opleiding bij de karmelieten in Semur-en-Auxois, waar hij wiskunde, geometrie, tekenen en bouwkunst leert, de fundamenten van zijn latere genie.

Op achttienjarige leeftijd treedt hij in dienst bij de prins van Condé. Na zijn gevangenneming in 1653 weet kardinaal Mazarin hem te overtuigen voortaan de koning te gaan dienen. In 1655 benoemt Lodewijk XIV hem tot koninklijk ingenieur. Zijn loopbaan is gelanceerd.

Oorlog en innovatie

Vanaf 1662 versterkt Vauban steden als Duinkerke en Rijsel. Tijdens de Hollandse Oorlog neemt hij deel aan talrijke belegeringen, waaronder Maastricht en Ieper. Na de Vrede van Nijmegen ontwerpt hij het beroemde pré carré: een dubbele linie van dertig versterkte steden langs de noordgrens. Voorbeelden van zijn werk zijn onder meer Neuf-Brisach, Besançon en Mont-Dauphin.

Tijdens het beleg van Namen (1692) staat hij tegenover zijn grote rivaal, de Nederlandse vestingbouwer Menno van Coehoorn. Waar Coehoorn kiest voor directe, kostbare aanvallen, werkt Vauban met zorgvuldige loopgraven en gespreide artillerie. Dit leidt tot minder slachtoffers en grotere efficiëntie.

Vauban versterkte niet alleen de landgrenzen, maar ook kustplaatsen zoals Belle-Île-en-Mer. Hij ontwerpt zee- en landforten die handel en havens beschermen en brengt kwetsbare ‘blinde vlekken’ in de verdediging in kaart, zoals bij Brouage, destijds een belangrijke haven voor zoutproductie en -export.

Naast zijn militaire werken gaf hij ook advies over civiele projecten, zoals het Canal du Midi en het aquaduct van Maintenon voor Versailles, onderdeel van een onvoltooid kanaal om het paleis van water te voorzien.

Het ideaal van het pré carré

Om het koninkrijk duurzaam te verdedigen tegen andere Europese machten ontwerpt Vauban het concept van het pré carré: een strak georganiseerde militaire bufferzone. Hij benut het landschap optimaal: heuvels, rivieren en kustlijnen worden onderdeel van het verdedigingsplan.

Binnen zijn vestingsteden paste hij vaak een schaakbordpatroon toe. Hoewel de buitenmuren stervormig waren, werd het binnenste deel van de stad ingedeeld in regelmatige, vierkante blokken.

Voorbeelden hiervan zijn Neuf-Brisach, Ville-Neuve (Longwy) en Mont-Louis in de Pyreneeën.

Auxonne

Rond 1679 versterkt Vauban ook Auxonne, dat hij uitbouwt tot een strategische grensvesting aan de Saône. Hij neemt de in 1673 begonnen reconstructie van de vestingmuren over en voltooit de bastions. Tien jaar later laat hij een imposant artillerie-arsenaal bouwen voor de productie van kanonaffuiten, een markant gebouw dat tegenwoordig deels dienstdoet als markthal. Hij werkt hij de monumentale Porte Royale af, herkenbaar aan haar klassieke architectuur met wapentrofeeën en mansardedaken.

Ook op de binnenplaats van het bestaande Château Louis XI voegt hij militaire barakken toe.

Dankzij deze ingrepen groeit Auxonne uit tot een belangrijke schakel in de verdedigingslinie van Lodewijk XIV, een militair karakter dat de stad tot op heden behoudt.

Wanneer je via de Voie Bleue bij Auxonne arriveert, zie je de vestingwerken oprijzen langs de Saône, stille getuigen van een roemrijk verleden waarin naast Vauban zijn sporen naliet.

Dood en nagedachtenis

Vauban overlijdt op 30 maart 1707 in Parijs aan een longontsteking. Hij wordt zonder ceremonieel eerbetoon begraven in de Église Saint-Hilaire van Bazoches. Na een besluit van Napoleon in 1808 wordt zijn hart bijgezet in het Hôtel des Invalides in Parijs, waar vele prominente Franse militairen zijn begraven.

Vauban in de Bourgogne

Château de Bazoches

Het meest tastbare spoor van Vauban in de Bourgogne is het Château de Bazoches, halverwege een heuvel in de Morvan, met uitzicht op Vézelay.

Het kasteel, gebouwd in de 12e eeuw op de plek van een voormalig Romeins kamp, heeft de vorm van een trapezium, met een donjon en ronde hoektorens. Vauban koopt het in 1675 en maakt er een militair garnizoen van. Hier werkte hij zijn plannen uit voor honderden verdedigingswerken.

Het château en tuin, eigendom van zijn nakomelingen, zijn te bezichtigen: in het kasteel vind je de rode slaapkamer, kantoor, bibliotheken, galerij en binnenplaats. Vanuit het château is er een prachtig uitzicht op Vézelay.

Het enige dorp met zijn naam

Het dorp Saint-Sernin wordt in 1725 bij koninklijk edict omgedoopt tot Vauban, als eerbetoon aan zijn familie. Het is het enige dorp in Frankrijk dat deze naam mag dragen. De romaanse kerk herbergt de grafkapel van de familie, waar de familiegrafkelder nog steeds te zien is.

Avallon en de herinnering

In Avallon staat een standbeeld van Vauban, als eerbetoon aan de beroemdste zoon van de streek.

De andere kant van Vauban: sociaal hervormer

Vauban is meer dan een militair ingenieur. Tijdens zijn reizen noteert hij nauwgezet landschappen, economie en levensomstandigheden van de bevolking. In 1696 beschrijft hij onder meer de schrijnende armoede in Vézelay.

In 1706 publiceert hij een voorstel voor belastinghervorming: een eerlijke verdeling van lasten, waarbij ook adel en geestelijkheid belasting zouden betalen en veel privileges van adel en geestelijkheid komen te vervallen.

De koning is hiervan niet vooraf op de hoogte en reageert verbolgen. Hij verbiedt publicatie van het voorstel, maar laat Vauban ongemoeid. Zijn militaire verdiensten waren te groot om hem te straffen, al liep hun relatie schade op.

“Tout ce que je dis n’est point pris sur des observations fabuleuses, mais sur des visites et des dénombrements exacts…”

Sébastien Le Prestre de Vauban

Vestingen om te bezoeken

Ook buiten de Bourgogne zijn in Frankrijk talrijke vestingen te bezoeken:

Villefranche-de-Conflent en Fort Libéria
Mont-Louis
Saint-Vaast-la-Hougue (Tour Vauban in het Fort de la Hougue op een schiereiland en de Tour Benjamin de Combes op het eiland Tatihou)
Neuf-Brisach met het Musée Vauban
Mont-Dauphin
Vestingwerken in Luxemburg

Museum gewijd aan leven en werk van Vauban

Het Musée Vauban in SAINT-LEGER-VAUBAN toont het veelzijdige leven van deze militair, architect, stedenbouwkundige, filosoof en humanist.

Een strateeg met visie en bewogenheid

Vauban was een militair genie, een strateeg, een ingenieur én een sociaal denker. Maar bovenal was hij een Bourgondiër, gevormd door het ruige landschap van de Morvan.

Sommigen menen dat zijn hervormingsplannen de excessen van de latere Revolutie hadden kunnen verzachten.

Wie vandaag zijn kastelen en vestingen bezoekt, ziet niet alleen stenen muren, maar een visie: een land beschermen met verstand in plaats van bravoure.

Daarnaast was Le Vauban ook de naam van een internationale treinverbinding tussen Brussel en Zwitserland, vernoemd naar de maarschalk, een passende herinnering aan een man wiens invloed grenzen overstijgt.